Cechy osoby przedsiębiorczej

Aktywna i wewnątrz sterowna Kreatywna (ma nowe pomysły; odkrywa nowe sposoby rozwiązywania problemów) Innowacyjna (umie zastosować kreatywne rozwiązania, wcielić je w życie Komunikatywna Nie zraża się niepowodzeniami, wytrwała Traktuje porażki jako doświadczenie, z którego można czerpać wiedzę Skłonna do ryzyka Opracowanie własne na podstawie: T.W. Zimmerer, N.M. Scarborough, Entrepreneurship and New Venture Formation, Prentice Hall, New Jersey 1996, s. 51-75.

W całym okresie transformacji wyraźnie więcej przybyło kobiet pracujących na rachunek własny niż mężczyzn (odpowiednio: 170,9% i 104,3%). W 1998 r. liczba kobiet pracujących na własny rachunek poza rolnictwem była blisko pięciokrotnie wyższa niż w 1985 r., podczas gdy mężczyzn - tylko dwukrotnie.

Po 1998 r. ubywało osób pracujących na własny rachunek w tym szczególnie wyraźnie zmniejszała się liczba pracodawców, a wiązało się to z wprowadzeniem nowego systemu ubezpieczeń społecznych i wyższymi kosztami zatrudniania pracowników. Polityka państwa w zakresie wspierania rozwoju sektora małych i średnich firm nie była w tym okresie realizowana, a stagnacja gospodarcza w latach 2001 - 2002 przede wszystkim dotknęła najmniejsze i najsłabsze na rynku firmy, co w pierwszej kolejności skutkowało redukcją zatrudnienia a następnie likwidacją firm.

Z badań wynika, że kobietom w mniejszym stopniu niż mężczyznom przeszkadza nadmierna biurokracja czy konieczność dostosowania się do zmian w przepisach. Bardziej za to są one wyczulone na niejasność przepisów i niepewność sytuacji na rynku oraz konkurencję. Kobiety lepiej funkcjonują w warunkach mniejszego ryzyka.

Mimo wszystkich trudności i braku programów wpierających przedsiębiorczość kobiet, mamy jeden z najwyższych w Unii Europejskiej udziałów kobiet wśród osób samozatrudnionych. Można to wytłumaczyć trudną sytuacją kobiet na rynku pracy i ograniczonymi możliwościami podjęcia pracy ze względu na to, że w sytuacji wysokiej podaży siły roboczej pracodawcy preferują męskich kandydatów, którzy są bardziej dyspozycyjni i tradycyjnie nie obciążeni obowiązkami rodzinnymi. Ale nie bez znaczenia jest też duch przedsiębiorczości tkwiący w polskich kobietach od wielu pokoleń. Okres zaborów i powstań narodowych ujawnił, że kobiety potrafiły zarządzać majątkami, gdy ich mężowie walczyli. Matka Marii Skłodowskiej-Curie stworzyła mały warsztat obuwniczy (szyła buty dla dzieci), by zarabiać na życie.

Główne motywy zakładania firm przez kobiety i mężczyzn

W przypadku kobiet założenie własnej firmy jest łatwiejsze niż przebijanie się przez szklany sufit w drodze do stanowiska kierowniczego. W krajach o rozwiniętej gospodarce rynkowej obserwuje się, że kobiety częściej niż mężczyźni rezygnują w pracy na rzecz korporacji i rozpoczynają własną działalność gospodarczą. W Polsce decyzja o założeniu własnej firmy jest stosunkowo często dyktowana wysokim bezrobociem (najwyższym wśród krajów Unii Europejskiej) i trudnościami w znalezieniu pracy.

Zagrożenie bezrobociem jest jedną z istotnych przyczyn podejmowania przez kobiety działalności na własny rachunek, chociaż nie najważniejszą (ramka 1). Podobnie jak mężczyźni kobiety zakładają firmy, bo chcą być samodzielne w podejmowaniu decyzji, chcą więcej zarabiać, bo mają cechy przedsiębiorcze i nie boją się ryzyka.

Charakterystyka kobiet i mężczyzn przedsiębiorców

W II kwartale 2005 r. liczba kobiet pracujących na rachunek własny (bez pomagających członków rodzin, którzy pracują bez wynagrodzenia, głównie w gospodarstwach rolnych, częściej są to kobiety niż mężczyźni) wynosiła ok. 1 mln (łącznie z indywidualnym rolnictwem), co stanowiło 35% ogółu osób pracujących na rachunek własny. W poprzednich latach odsetek ten był wyższy i wynosił 37-38%. W miastach osoby pracujące na rachunek własny stanowią mniejszą grupę niż na wsi i dotyczy to zarówno kobiet, jak i mężczyzn.

Polskie przedsiębiorczynie to na ogół osoby w wieku 40 lub więcej lat, zamężne, stosunkowo dobrze wykształcone (jeśli pominąć pracujących w rolnictwie, wśród których dominują osoby z podstawowym wykształceniem). Mężczyźni przedsiębiorcy to także osoby przeważnie po czterdziestce, ale w porównaniu z kobietami niższy jest wśród nich udział osób stanu wolnego.

O ile mężczyźni przedsiębiorcy to przeważnie technicy i inżynierowie, a następnie robotnicy wykwalifikowani, to kobiety właścicielki firm - częściej ekonomistki, humanistki lub bez konkretnego zawodu, czyli z ukończonym liceum ogólnokształcącym. Dostrzegalne są także różnice w profilu prowadzonej działalności, ale zarówno kobiety, jak i mężczyźni lokują się najczęściej w rolnictwie oraz handlu i naprawach, a następnie - kobiety w produkcji i usługach niematerialnych, a mężczyźni w budownictwie i usługach materialnych (np. transporcie). W miastach profile działalności mężczyzn przedsiębiorców są skoncentrowane w czterech branżach: handel, budownictwo, przetwórstwo przemysłowe i transport (razem 75%). Kobiety, poza tym, że lokują się w handlu (46%), charakteryzują się większym rozproszeniem profilów działalności (tabela 1).

Tabela 1. Struktura kobiet i mężczyzn pracujących na rachunek własny według wieku, poziomu wykształcenia i branży (2005, w procentach)

Wyszczególnienie	Ogółem pracujący		Pracujący na rachunek własny		W tym pracodawcy
	kobiety	mężczyźni	kobiety	Mężczyźni	kobiety	mężczyźni
Wiek w latach: do 24 25-34 35-44 45 i więcej	7,4 27,9 26,9 37,8	7,9 28,9 25,5 37,7	2,8 19,0 26,7 51,4	2,5 18,4 27,9 51,2	1,1 19,2 25,3 54,4	1,1 19,6 29,8 49,5
Poziom wykształcenia: wyższe średnie zawodowe* średnie ogólne zasadnicze zaw. Lub niższe	25,8 31,7 10,7 31,8	17,2 26,9 5,2 50,7	13,1 28,9 9,1 48,9	12,9 25,3 4,5 57,3	30,8 35,2 11,5 22,5	30,9 35,1 5,5 28,8
Dział gospodarki: rolnictwo i pokrewne przetwórstwo przemysłowe budownictwo handel i naprawy transport i pokrewne edukacja ochrona zdrowia, pokrewne pozostałe**	16,3 15,7 0,9 16,9 3,1 13,6 10,5 23,0	17,6 24,8 9,6 12,3 8,3 3,1 2,0 22,3	58,8 4,2 0,5 18,4 1,4 0,8 3,7 12,2	51,0 8,4 8,0 15,4 6,9 0,5 0,8 9,0	11,5 11,5 0,5 36,8 5,5 0,5 5,0 28,7	9,2 19,4 14,4 30,1 7,6 - 1,8 17,5

*Łącznie z wykształceniem policealnym.

**W tym: obsługa nieruchomości i firm, pośrednictwo finansowe, świadczenie usług hotelarskich oraz gastronomicznych, administracja publiczna.

Źródło: Obliczenie własne na podstawie danych BAEL - II kwartał 2005 r.

Z badań prowadzonych w 2001 r. przez Demoskop na zlecenie PARP wynika, że kobiety przedsiębiorcy korzystają z kredytów równie rzadko jak mężczyźni: co czwarte przedsiębiorstwo korzystało z kredytu, by uruchomić własną działalność gospodarczą, a w chwili badania kredytami było obciążonych 30% przedsiębiorstw. Wyniki badania potwierdzają, że wśród przedsiębiorców bardzo częste jest przekonanie, iż lepiej ograniczać rozwój i inwestycje niż brać kredyt (zgodziło się z tym aż 71% mężczyzn i 67% kobiet), a to głównie dlatego, że oprocentowanie jest tak duże, iż branie kredytów jest nieopłacalne a konieczność ich spłacania narusza poczucie bezpieczeństwa.

Bariery przedsiębiorczości w opinii kobiet i mężczyzn

Główne bariery rozwoju sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce mają charakter ekonomiczny i sprowadzają się do niskiego popytu, dużej konkurencji, stosunkowo wysokich kosztów pracy oraz braku kapitału i ograniczonego dostępu do źródeł finansowania.

Nieco inne są bariery, gdy się zakłada firmę, a inne gdy się ją prowadzi. Z wypowiedzi przedsiębiorców wynika, że główne bariery towarzyszące zakładaniu firmy to: nadmiar spraw organizacyjnych związanych z rejestracją, niejasne przepisy dotyczące funkcjonowania małych firm, brak finansów i kapitału początkowego (tabela 2).

Tabela 2. Przedsiębiorcy według deklarowanych barier zakładania firmy, 2001 (odpowiedzi "tak")

Bariery	Kobiety	Mężczyźni
Nadmiar spraw organizacyjnych (biurokratyzm)	61%	63%
Niejasne przepisy prawne	53%	53%
Brak ustalonych reguł rozwoju małych i średnich firm	49%	50%
Brak finansów	43%	45%
Brak kapitału początkowego	41%	41%
Brak odpowiedniego lokalu	26%	31%
Trudności ze znalezieniem odpowiednich pracowników	24%	29%
Problemy z organizacją sprzedaży	16%	24%
Trudności z zakupem wyposażenia	15%	21%
Brak surowców	12%	18%
Problemy z rejestracją firmy	9%	10%

Źródło: Bariery przedsiębiorczości kobiet. Raport z badań IPSOS-Demoskop, Warszawa 2001

Więcej barier jest dostrzeganych i odczuwanych przez przedsiębiorców, gdy już prowadzą firmę. Wskazują oni przede wszystkim na wysokie podatki, nadmiar biurokracji, brak płynności finansowej, niejasne przepisy prawne i dużą konkurencję. W dalszej kolejności - na brak ustalonych reguł rozwoju małych i średnich firm, na brak pieniędzy na inwestycje oraz brak wiedzy, w tym szczególnie z zakresu prawa podatkowego Ogólnie kobiety częściej niż mężczyźni wskazują na występowanie barier, a w szczególności uskarżają się na wysoką konkurencję i niejasne przepisy prawne. Kobiety dodatkowo doświadczają barier o charakterze kulturowym, związanych z tradycyjnym postrzeganiem ról kobiet i mężczyzn w społeczeństwie. I chociaż kobiety często mają cechy przedsiębiorcze [patrz ramka 2], to jest im trudniej niż mężczyznom podejmować decyzje o założeniu własnej firmy - mają więcej wątpliwości i obaw związanych z tym, czy sobie poradzą. Dlatego w wielu krajach (Kanadzie, USA, Szwecji, Włoszech, Niemczech) istnieją specjalne programy rządowe kierowane specjalnie do kobiet, mające na celu promowanie wśród nich przedsiębiorczości, rozwijanie cech przedsiębiorczych i pomaganie w założeniu własnej firmy.

GŁÓ­WNE MO­TY­WA­CJE KO­BIET I MĘŻ­CZYZN DO ZA­ŁO­ŻE­NIA WŁA­S­NEJ FIR­MY

w 1995 r.

Dą­że­nie do sa­mo­dziel­no­ści - 91% ko­biet i 89% męż­czyzn

Po­trze­ba go­dzi­wych za­rob­ków - 84% ko­biet i 89% męż­czyzn

Wro­dzo­na przed­się­bior­czość - 70% ko­biet i 75% męż­czyzn

Do­świad­cze­nie zdo­by­te w po­prze­d­niej pra­cy - 64% ko­biet i 70% męż­czyzn

Skłon­ność do ry­zy­ka - 48% i 51%

Chęć u­do­wo­dnie­nia wła­s­nej war­to­ści par­tne­ro­wi - 40% i 27%

Za­gro­że­nie bez­ro­bo­ciem - 35% ko­biet i 27% męż­czyzn

w 2001 r.

Brak in­nych moż­li­wo­ści - 41% ko­biet i 30% męż­czyzn

Sprzy­ja­ją­ce o­ko­li­czno­ści na ryn­ku - 36% ko­biet i 43% męż­czyzn

Bez­ro­bo­cie - 34% ko­biet i 26% męż­czyzn

Przy­kład ro­dzi­ców - 13% ko­biet i 10% męż­czyzn

w 2005 r.

Dą­że­nie do sa­mo­dziel­no­ści - 65% ko­biet i 68% męż­czyzn

Po­trze­ba go­dzi­wych za­rob­ków - 38% i 48%

Wy­u­czo­ny za­wód - 30% i 36%

Do­świad­cze­nie zdo­by­te w pra­cy przed za­ło­że­niem fir­my - 31% i 31%

Wro­dzo­na przed­się­bior­czość - 30% ko­bie­ty i 17% męż­czyź­ni

Za­gro­że­nie bez­ro­bo­ciem - 25% ko­bie­ty i 19% męż­czyź­ni

Na­da­rza­ją­ca się o­kaz­ja za­ro­bie­nia - 20% i 20%

Po­trze­ba po­sia­da­nia e­la­sty­czne­go cza­su pra­cy - 10% ko­bie­ty i 13% męż­czyź­ni

Przy­kład ro­dzi­ców - 14% i 12%

Skłon­ność do ry­zy­ka - 9% i 12%

Źród­ło: wy­ni­ki ba­da­nia an­kie­to­we­go z 1995 r. pt. "Polski biz­nes \'95" prze­pro­wa­dzo­ne­go przez au­tor­kę w ra­mach ba­dań sta­tu­to­wych Ko­le­gium Go­spo­dar­ki Świa­to­wej SGH, na pró­bie blis­ko 1050 przed­się­bior­ców (na an­kie­tę od­po­wie­dzia­ło 305 o­sób, w tym 143 ko­bie­ty); wy­ni­ki ba­da­nia IPSOS-Demoskop z 2001 r., prze­pro­wa­dzo­ne­go wśród 200 ko­biet i 200 męż­czyzn przed­się­bior­ców na zle­ce­nie PARP; wy­ni­ki ba­da­nia Pen­tor z 2005 r. prze­pro­wa­dzo­ne wśród 500 ko­biet i 500 męż­czyzn wła­ści­cie­li firm za­tru­dnia­ją­cych do 50 o­sób

W Polsce brakuje takich programów, a mimo to na tle krajów Unii Europejskiej mamy stosunkowo wysokie wskaźniki udziału kobiet wśród osób pracujących na rachunek własny, (tabela 3) jak i udziału przedsiębiorczyń wśród ogółu pracujących kobiet - 23% w stosunku do 11% dla starych krajów Unii Europejskiej. Z jednej strony wynika to z determinacji kobiet wobec ograniczonych możliwości podjęcia pracy w sektorze formalnym, a z drugiej świadczy o tym, że Polki charakteryzują się postawami przedsiębiorczymi i umiejętnością radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Wiele kobiet decyduje się na założenie własnej firmy z wyboru, a nie z konieczności. Własna firma daje bowiem samodzielność w podejmowaniu decyzji i stanowieniu o sobie.

Tabela 3. Udział kobiet wśród ogółu samozatrudnionych w wybranych krajach członkowskich Unii Europejskiej i w Polsce

Kraj	Udział w procentach
Austria	34,2
Belgia	27,7
Czechy	27,2
Dania	20,8
Finlandia	32,8
Hiszpania	26,8
Irlandia	24,9
Niemcy	27,8
Szwecja	25,6
Wlk. Brytania	26,5
POLSKA	36,3

Źródło: Financing Women Entrepreneurs, OECD Small and Medium Enterprise Outlook, Geneva 2000, s. 53-63.

Dlaczego warto promować postawy przedsiębiorcze?

We wszystkich krajach kobietom jest trudniej podejmować decyzje o założeniu własnej firmy z powodów kulturowych: kobiety mają niższe poczucie własnej wartości, mniejszą wiarę w powodzenie, więcej lęku przed porażką. Wszędzie na świecie, i także w Polsce, kobiety rzadziej niż mężczyźni dysponują własnym kapitałem, a tym samym są w gorszej pozycji, gdy chcą wziąć kredyt. Stąd w wielu krajach (USA, Kanadzie, Szwecji, we Włoszech) istnieją rządowe programy wspierania przedsiębiorczości kobiet.

Wskaźniki zatrudnienia kobiet są w Polsce jedne z najniższych w Unii Europejskiej, a poziom bezrobocia - najwyższy. Kobiety mają trudności ze znalezieniem pracy, bo ubywa miejsc w pracy biurowej i administracyjnej.

Wiele kobiet ma cechy przedsiębiorcze i dąży do pracy na swoim. Należy te postawy wykorzystać i wzmocnić, bowiem samozatrudnienie to jedna z form zmniejszania bezrobocia.

W Polsce polityka gospodarcza państwa, w tym fiskalna, raczej hamuje rozwój przedsiębiorczości niż mu sprzyja. Pracodawcy są obciążani zbyt wysokimi podatkami z tytułu osiąganych dochodów i z tytułu zatrudniania pracowników. Brakuje kapitału i trudny jest dostęp do źródeł finansowania, co przekłada się na niską innowacyjność polskich małych i średnich firm, a tym samym konkurencyjność na rynkach europejskich. Wśród przedsiębiorców obojga płci bardzo częste jest przekonanie, że lepiej ograniczać rozwój i inwestycje niż brać kredyt, a to dlatego, że oprocentowanie dostępnych kredytów bankowych jest wysokie i nieopłacalne dla małej czy średniej firmy.

Tym bardziej można mówić o sukcesie polskich kobiet, o fenomenie kobiecej przedsiębiorczości, bo jest on zasługą samych kobiet i wyrazem ich dążenia do aktywnego uczestniczenia w procesach gospodarczych.

Ewa Lisowska

Autorka jest doktorem ekonomii i pracuje w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół zagadnień sytuacji kobiet na rynku pracy, w tym w szczególności motywacji do zakładania własnych firm, kobiecych stylów zarządzania oraz barier przedsiębiorczości kobiet. Jedna z założycielek i długoletnia prezeska Międzynarodowego Forum Kobiet - stowarzyszenia właścicielek i menedżerek firm. Redaguje czasopismo "Kobieta i Biznes", które ukazuje się od 1993 r. w polskiej i angielskiej wersji językowej.

Por.: Aktywność ekonomiczna ludności Polski, II kwartał 2005, GUS, Warszawa 2006.
Bariery przedsiębiorczości kobiet. Raport z badań IPSOS-Demoskop, Warszawa 2001.