Jednym z ważnych zadań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest prowadzenie programu rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej.

Ta prowadzona od 11 lat działalność ZUS - zbieżna z kierunkami działań w Unii Europejskiej i na świecie - jest skierowana do osób, które w wyniku chorób i następstw urazów są zagrożone powstaniem długotrwałej niezdolności do pracy. To bardzo ważne, aby w sytuacji gdy takie zagrożenie istnieje, równolegle do kontynuowanego leczenia, jak najszybciej włączyć procedury rehabilitacyjne. Wiadomym jest, że wyniki rehabilitacji są tym lepsze, im wcześniej została ona rozpoczęta.

Należy przypomnieć, że rehabilitacja według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) to kompleksowe i skoordynowane stosowanie środków medycznych, socjalnych i zawodowych w celu usprawnienia osób z naruszoną sprawnością organizmu do możliwie najwyższego poziomu. Dlatego też w organizowanym przez ZUS programie rehabilitacji nacisk jest położony zarówno na elementy lecznicze, jak i społeczno- zawodowe. Aktualnie rocznie z programu korzysta ponad 60 tys. osób (odpowiednik liczby mieszkańców np. miasta powiatowego), które podejmują próbę przeciwdziałania ograniczeniom w codziennej aktywności na polu rodzinnym, społecznym i zawodowym. Pamiętajmy, że przy  obecnym postępie wiedzy i stosowaniu nowoczesnych technologii medycznych czas leczenia uległ znacznemu skróceniu. Jeszcze kilkanaście lat temu osoba, która przebyła zawał mięśnia sercowego przebywała w szpitalu około 5 - 6 tygodni, a potem w warunkach domowych  miesiącami praktycznie bez jakiejkolwiek aktywności fizycznej i najczęściej takiej aktywności (także zawodowej) już nigdy nie podejmowała.

Ponieważ dzisiaj znacznie lepiej potrafimy sobie radzić z tą chorobą, większość osób "po zawale" lub ostrych zespołach wieńcowych (OZW) po 5 -7 dniach leczenia szpitalnego wraca do domu, a po miesiącu - do pracy.

Jego celem jest przywrócenie zdolności do pracy osobom, które w następstwie choroby są zagrożone długotrwałą niezdolnością do pracy i jednocześnie rokują odzyskanie tej zdolności. Rehabilitacja lecznicza w ramach prewencji rentowej ZUS jest prowadzona w dwóch trybach:

 

• stacjonarnym - w schorzeniach narządu ruchu, układu krążenia, oddechowego i w schorzeniach psychosomatycznych,
• ambulatoryjnym - w schorzeniach narządu ruchu i układu krążenia.

Wniosek o przeprowadzenie rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej ZUS może wydać każdy lekarz prowadzący leczenie, ale o potrzebie rehabilitacji orzeka lekarz orzecznik ZUS. Takie orzeczenie lekarz orzecznik może wydać również podczas prowadzonych czynności orzeczniczych w innym zakresie np. kontrolując zwolnienia lekarskie.

Podjęcie wczesnej rehabilitacji znacznie skraca czas leczenia, daje większe szanse na odzyskanie sprawności i obniża koszty leczenia. W ostatnich kilku latach wyraźnie wzrosła liczba orzeczeń wydawanych na wniosek lekarzy prowadzących leczenie. Skutkuje to kierowaniem na rehabilitację większej liczby osób, u których rozpoczęcie realizacji programu w początkowym okresie choroby daje lepsze rokowanie w zakresie odzyskania utraconych funkcji w stopniu umożliwiającym powrót do pracy. ZUS nie posiada własnych ośrodków rehabilitacyjnych i prowadzi rehabilitację na podstawie umów cywilno-prawnych zawieranych z krajowymi placówkami medycznymi.

Ich wybór dokonywany jest wyłącznie w drodze postępowania konkursowego. Do ogłaszanego corocznie postępowania konkursowego ofertę może złożyć każdy ośrodek rehabilitacyjny, który zamierza realizować program rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej i jednocześnie spełnia wymagania określone przez Zakład. Obecnie do dyspozycji osób kierowanych na rehabilitację przez ZUS jest około 72 tys. miejsc w skali roku, co odpowiada prowadzeniu działalności medycznej w 1440 profesjonalnie przygotowanych 50-łóżkowych oddziałach szpitalnych!

Istotną cechą prowadzonego programu jest ponadto fakt, że nie obciąża on finansowo pacjenta, bowiem pełny koszt rehabilitacji uwzględniający w szczególności koszty leczenia, zakwaterowania i żywienia pokrywa ZUS, a czas oczekiwania na miejsce w ośrodku rehabilitacyjnym wynosi około 1 miesiąca.

Ile osób skorzystało z rehabilitacji

W ciągu 11 lat z programu rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej ZUS skorzystało około 540 tys. osób, z czego rehabilitację leczniczą schorzeń narządu ruchu ukończyło około 77 proc. osób, schorzeń układu krążenia  około 18 proc., a w pozostałych schorzeniach około 5 proc.

Co się składa na program

Rehabilitacja prowadzona w ośrodkach rehabilitacyjnych współpracujących z ZUS oparta jest na założeniach kompleksowego oddziaływania procedurami diagnostyczno- leczniczo rehabilitacyjnymi i psychologicznymi. W programie rehabilitacji ustalonym indywidualnie zależnie od rodzaju schorzenia stosowane są miedzy innymi: kinezyterapia indywidualna, zbiorowa i ćwiczenia w basenie oraz zabiegi fizykoterapeutyczne z zakresu: ciepłolecznictwa, krioterapii, hydroterapii, leczenia polem elektromagnetycznym wielkiej i niskiej częstotliwości, leczenia ultradźwiękami, laseroterapii, masażu klasycznego i wibracyjnego.

Trzeba pamiętać, że dla uzyskania optymalnych wyników, oprócz wykształcenia i profesjonalizmu kadry medycznej zatrudnionej w ośrodkach rehabilitacyjnych, jednym z warunków prawidłowej realizacji programu jest położenie nacisku na stosowanie nowoczesnych metod i technik rehabilitacyjnych o udokumentowanej skuteczności, zgodnie ze standardami światowymi. Tradycyjne metody balneologii stanowią w omawianym programie jedynie wspomaganie leczenia podstawowego.

Łącznie z rehabilitacją medyczną uzupełnioną edukacją zdrowotną, promocją zdrowia i nauką zasad prawidłowego żywienia prowadzone są oddziaływania psychologiczne, które pozwalają chorym na ponowne włączenie się do normalnego życia społecznego, rodzinnego i zawodowego. To właśnie problemy psychologiczne osoby rehabilitowanej najczęściej stanowią barierę postępu rehabilitacji.

Prowadzenie takich działań ma na celu eliminowanie negatywnych stereotypów zachowań dotyczących przebiegu procesu chorobowego oraz kształtowanie odpowiedzialności za własne zdrowie i dbałości o jego jak najlepszy stan.

Postępowanie rehabilitacyjne w odniesieniu do osób zagrożonych utratą zdolności do pracy zarobkowej nie ogranicza się więc jedynie do podstawowej choroby, ale zajmuje się także wszystkimi jej skutkami.
Realizacja programu rehabilitacji poddawana jest systematycznej kontroli przez pracowników Departamentu Prewencji i Rehabilitacji ZUS.

Różnice w rehabilitacji leczniczej organizowanej przez ZUS i NFZ

Rehabilitacja lecznicza w Polsce jest prowadzona przez szereg instytucji, w szczególności w ramach programów finansowanych z Narodowego Funduszu Zdrowia, KRUS i PFRON. Jednakże program rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej ZUS jest prowadzony na podstawie odrębnych uwarunkowań prawnych, ma ściśle określonego adresata oraz cel, w którym akcentuje się stosowanie procedur medycznych dla odzyskania utraconych funkcji w stopniu, który  umożliwi osobie skierowanej na rehabilitację powrót do zatrudnienia. Dlatego też działalność rehabilitacyjna prowadzona przez ww. instytucje nie tylko nie stanowi dla siebie konkurencji, ale obejmując swym zasięgiem konkretne grupy odbiorców, wzajemnie się uzupełnia.

Jakie schorzenia występują najczęściej

W oparciu o dane epidemiologiczne można powiedzieć, że z różnych form rehabilitacji leczniczej najczęściej korzystają osoby dotknięte chorobami o charakterze przewlekłym, przebiegającymi z występującymi zaostrzeniami i w rezultacie powodujące częste okresy niezdolności do pracy.

Są to w szczególności:

• schorzenia i następstwa urazów narządu ruchu, w szczególności zespół objawów określanych jako "bóle krzyża",
• choroba niedokrwienna serca oraz nadciśnienie tętnicze,
• zaburzeniami o charakterze psychosomatycznym.

Ponad połowę rozpoznań klinicznych ustalonych w ośrodkach rehabilitacyjnych prowadzących program rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej ZUS stanowią te właśnie grupy schorzeń. Problem dotyczy zwłaszcza osób w średnim wieku, nieraz z nadwagą, mało aktywnych fizycznie, za to często obciążonych działaniem długotrwałego stresu. Przeciwdziałanie pojawieniu się charakterystycznych dla tych schorzeń objawów, a także ich ograniczenie stanowi poważne wyzwanie dla służb medycznych zajmujących się działaniami prewencyjnymi.

Korzyści dla obu stron

Jak widać, realizowany przez ZUS program rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej przynosi podwójne korzyści:

• osobom ubezpieczonym, gdyż w znacznej liczbie przypadków dzięki poprawie funkcji organizmu i zwiększeniu motywacji do pracy odzyskują one zdolność do pracy poprawiając tym samym swój status społeczny i jakość życia,
• instytucji ubezpieczenia społecznego z uwagi na możliwość zmniejszenia wydatków na świadczenia z tytułu niezdolności do pracy oraz wzrost liczby osób ubezpieczonych odprowadzających składki.

Aspekt społeczny

Podjęcie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych aktywnego przeciwdziałania powstawaniu niezdolności do pracy osób ubezpieczonych, poza aspektem medycznym i ekonomicznym ma również bardzo ważny wymiar społeczny. Niedocenianie roli rehabilitacji w procesie leczenia powoduje wzrost liczby osób pobierających świadczenia rentowe, a co za tym idzie wzrost nakładów finansowych na te świadczenia. Dzięki programowi rehabilitacji leczniczej w ramach prewencji rentowej osoby ubezpieczone zyskują nie tylko poprawę stanu zdrowia i funkcji organizmu, ale otrzymują szansę odzyskania utraconej w wyniku procesu chorobowego (następstw urazu), zdolności do pracy. Tym samym mogą, mimo często koniecznej kontynuacji leczenia, utrzymywać się z pracy własnych rąk, co ma istotne znaczenie dla ich pozycji zawodowej, społeczno-ekonomicznej i rodzinnej. Utrzymanie więzi z zakładem pracy w czasie choroby i możliwość powrotu do pracy na to samo stanowisko po jej zakończeniu maleje wraz z upływem czasu, dlatego kierowanie na rehabilitację osób w okresie czasowej niezdolności do pracy, kiedy pozostają jeszcze w zatrudnieniu, należy uznać za najkorzystniejsze dla ich sytuacji społeczno- zawodowej. Rehabilitacja medyczna jest niezbędnym warunkiem późniejszego podjęcia odpowiedniego zatrudnienia, przy czym im lepsze i wcześniejsze jest usprawnienie funkcjonalne, tym łatwiejsze jest przystosowanie do pracy.

Podstawy prawne prowadzenia ww. działalności: ustawa o systemie  ubezpieczeń społecznych z dnia 13 października 1998r. (Dz. U. Nr 137, poz.887 z późn. zm.), rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 października 2001r.  w sprawie szczegółowych zasad i trybu kierowania przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych  na rehabilitację leczniczą oraz udzielania zamówień na usługi rehabilitacyjne (Dz. U. Nr 131, poz.1457) oraz ustawa o  emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z dnia  17 grudnia 1998 r. (t. jedn. Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz.  353 z późn. zm.).