Jak wykazało doświadczenie okresu programowania 2004-2006 ułamki punktów mogą stanowić o zajęciu korzystnego miejsca na liście rankingowej. Korzystnego pod względem dostępności środków na dofinansowanie naszego projektu. Za poszanowanie zasad ochrony środowiska, w zależności od programu, priorytetu i działania można było dostać od jednego do kilkunastu, a nawet dwudziestu punktów.

W okresie programowania 2007-2013, pomimo że szczegółowe kryteria merytoryczne (punktowane) nie zostały jeszcze zatwierdzone przez komitety monitorujące i opublikowane, można się spodziewać analogicznej sytuacji. Będzie więc o co zawalczyć w tej dziedzinie. Warto podkreślić, że w większości sytuacji myślenie o "zazielenianiu" projektu na etapie wnioskowania o dotację - wypełniania formularzy - będzie spóźnione. Przemyślenie projektu pod kątem jego wpływu na środowisko powinno zacząć się już na etapie tworzenia koncepcji, a dokumentacja aplikacyjna powinna jedynie podkreślać najistotniejsze, punktowane aspekty.

Tworzenie projektu przyjaznego środowisku "od podstaw" może mieć pozytywne skutki finansowe na etapie eksploatacji infrastruktury, którą chcemy stworzyć, a tym samym poprawić trwałość projektu. Proszę zauważyć, że prawie każdy projekt wpływa na środowisko i jego zasoby, bezpośrednio lub pośrednio, zarówno w fazie przygotowania, realizacji, jak i eksploatacji. Każdy projekt, także "miękki", zużywa np. papier (jaki?), energię (ile i z jakiego źródła?), surowce (może da się wykorzystać surowce wtórne?). Co ciekawe, również projekty typowo środowiskowe, choćby oczyszczalnie ścieków, mogą mniej lub bardziej przyczyniać się do zrównoważonego rozwoju.

Co brać pod uwagę

Tworząc koncepcję projektu można rozważać wiele aspektów zarówno bezpośredniego, jak i pośredniego wpływu na środowisko. Jak można zauważyć, znaczna część z poniżej omawianych aspektów jest analizowana standardowo w trakcie przygotowania projektów, jednak najczęściej jedynie poprzez "filtr" ekonomiczno-technologiczny. Oczywiście nie wszystkie czynniki mają znaczenie we wszystkich projektach, niemniej jednak podstawowy katalog można określić następująco:

* Lokalizacja i wpływ na krajobraz. Położenie względem terenów chronionych, dojazdy (m.in. zużycie paliw, dostęp do transportu alternatywnego wobec dróg), wpływ na sieć ekosystemów, zakłócenia- zniszczenia naturalnego krajobrazu.

* Koszty zamknięcia inwestycji po okresie eksploatacji. Często zaniedbywana część planowania inwestycji - konieczne koszty przyszłe często powiązane z ochroną środowiska, np. wymagana rekultywacja terenu wykorzystywanego do celów przemysłowych.

* Materiały budowlane i wykończeniowe. W aspekcie trwałości, konieczność wymiany (odpady - ile, jak często), szkodliwości (toksyczność, czas rozkładu). Istotna może być nawet łatwość utrzymania w czystości (poprzez przyszłe zużycie detergentów i wody).

* Energochłonność. Zużycie energii elektrycznej i cieplnej - efektywność systemów grzewczych, straty na przesyle (odległości), odpowiednie ustawienie i zaizolowanie budynków, wykorzystanie ciepła odpadowego, a nawet rodzaj stosowanego oświetlenia.

* Zużycie zasobów. Należy rozważyć przede wszystkim możliwość wykorzystania surowców wtórnych, oszczędność wody (np. krany bezdotykowe, zamknięte obiegi), pochodzenie wykorzystywanej energii (źródła odnawialne lub alternatywne). Efektywne wykorzystanie surowców (mało odpadowe lub bezodpadowe technologie). W tym aspekcie najczęściej mamy do czynienia z innowacyjnymi technologiami.

* Emisja do środowiska. Ochrona powietrza, wody, powierzchni ziemi - przede wszystkim unikanie powstawania zanieczyszczeń poprzez odpowiednie rozwiązania wynikające z pozostałych rozważanych aspektów. Jeśli jednak nie da się uniknąć emisji - zaplanowanie odpowiednich instalacji "końca rury". Proszę pamiętać o hałasie - nadmierne decybele są zanieczyszczeniem środowiska - czy i jak możemy wyciszyć projekt? Uwaga - punkty powinny być przyznane, jeśli zaplanowane instalacje zapewniają poziom ochrony środowiska wyższy od wymaganego prawem. Spełnienie wymogów prawa jest konieczne, aby projekt przeszedł ocenę formalną.

*Wykonawcy. "Zielone" zamówienia (również publiczne) - mamy prawo preferować wykonawców, którzy respektują środowisko, np. poprzez systemy zarządzania typu EMAS czy ISO 14001, ekoznaki, bądź też stosują technologie przyjazne środowisku (np. małoinwazyjne - nie niszczące krajobrazu w trakcie budowy czy rozbudowy). Mamy prawo preferować produkty wytworzone z surowców wtórnych (np. papier).

* Przyjazność dla użytkowników. Człowiek to też element środowiska. Użytkownicy infrastruktury powinni mieć zapewnioną właściwą wymianę powietrza, poziom wilgotności, oświetlenie przyjazne dla wzroku, odpowiednią, przyjazną przestrzeń. Istotny jest także oczywiście dostęp dla osób niepełnosprawnych. Tutaj również powinniśmy dążyć do wykraczania poza wymogi obowiązujące prawnie.

* Zarządzanie projektem. Dobra komunikacja i zarządzanie to m.in. mniejsze zużycie energii, papieru i paliw. Warto, w granicach rozsądku oczywiście, zadbać o nowoczesne, elektroniczne systemy przesyłu danych i archiwizacji dokumentacji projektowej.

* Kompensacje. Słowo kojarzące się ostatnio niestety nieprzyjemnie z intensywną dyskusją wokół obszarow sieci NATURA 2000. "Zadośćuczynienie" środowisku szkód, których nie udało się uniknąć mimo starań, np. w postaci rekultywacji, odbudowy krajobrazu czy też nasadzeń, najczęściej leśnych. Częściowo wymagane prawem - jeśli wykroczymy poza te wymagania, możemy postarać się o dodatkowe punkty.

Wskazany umiar

Powyższy katalog, jak i opisy mają oczywiście charakter otwarty. To, na czym można i należy się skoncentrować zależy od natury indywidualnych projektów. Przy opisywaniu środowiskowych zalet projektu muszę jednak przypomnieć o stosownym umiarze. Zdarzyło mi się czytać wniosek o dofinansowanie dla rozbudowy obiektu stricte turystycznego, którego opis przekonywał, iż głównym i jedynym celem inwestycji jest ochrona środowiska, co oczywiście nie znalazło poparcia w ocenie ekspertów. Generalnie możemy podzielić inwestycje na 4 typy wpływu na środowisko, przy czym granice są w niektórych przypadkach dość płynne.

- Ochrona środowiska jest głównym lub jednym z głównych celów projektu (np. oczyszczalnia ścieków, instalacja unieszkodliwiania odpadów, zmiana źródła ciepła z kotłowni węglowej na spalanie biomasy; zastąpienie starej linii technologicznej nową, innowacyjną: bezodpadową, oszczędzającą wodę i energię; badania nad nową technologią unieszkodliwiania odpadów) - w takich przypadkach najczęściej mamy do czynienia z działaniami dedykowanymi w ochronie środowiska, a ilość punktów zależy od osiągniętego efektu środowiskowego.

- Projekt ma poboczny, pozytywny wpływ na środowisko, czyli jest przyjazny dla środowiska (np. zbudowanie nowej fabryki zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju, budowa nowej farmy wiatrowej, która nie zastąpi żadnych konwencjonalnych źródeł energii, budowa obwodnicy miasta prowadząca do zmniejszenia zużycia paliw przez użytkowników drogi i poprawy jakości powietrza w centrum miasta) - tu możemy liczyć na punkty za realizację zasady zrównoważonego rozwoju.

- Projekt jest neutralny dla środowiska (spełnia jedynie wymagane przepisy prawa, nie wiąże się z ochroną środowiska - np. szkolenie, remont istniejącej drogi) - za to eksperci nie przyznają dodatkowych punktów.

- Projekt ma negatywny wpływ na środowisko (nie może być wspierany przez środki publiczne z UE, nie powinien przejść oceny formalnej).

Pamiętajmy, że nasze projekty podlegać będą ocenie ekspertów. Idealnie byłoby, gdyby każdy projekt był oceniany przez eksperta przeszkolonego z zakresu praktycznej oceny realizacji zasady zrównoważonego rozwoju. Wątpliwości co do tego w okresie 2004-2006 pozostawiały szerokie pole do odwołań od wyników oceny. Pozostaje mieć nadzieję, że system oparty na liście ekspertów prowadzonej przez Ministra Rozwoju Regionalnego w okresie 2007-2013 zda egzamin również w zakresie promowania projektów zachowujących środowisko naturalne.

Aleksandra Przyłuska
dyrektor Pionu Ochrony Środowiska w Management & Consulting Group