Przyjęty przez Radę Europejską w roku 2000 w Lizbonie plan rozwoju Unii Europejskiej do roku 2010, tzw. Strategia Lizbońska, zakłada uczynienie z obszaru zjednoczonej Europy najbardziej konkurencyjnego i dynamicznego regionu gospodarczego na świecie. Jednym z filarów Strategii Lizbońskiej, obok liberalizacji gospodarki, rozwoju przedsiębiorczości oraz spójności społecznej jest innowacyjność, która w założeniach strategii ma być głównym motorem rozwoju gospodarczego Wspólnoty. Szczególnie istotna rola innowacyjności została także potwierdzona w 2005 roku w Odnowionej Strategii Lizbońskiej i Europejskiej Karcie Małych Przedsiębiorstw, czyli dokumencie wytyczającym główne cele wspierania przedsiębiorczości przez UE.

Podręcznik Frascati

Duży nacisk na wdrażanie innowacyjności w przedsiębiorstwach wymusiło powstanie międzynarodowych systemów jej monitorowania. Powszechnie stosowana do porównywania innowacyjności przedsiębiorstw metodologia OECD, która jest rozwijana od ponad 40 lat, definiuje jako innowacyjną działalność badawczo - rozwojową w przedsiębiorstwie, innowacje w przedsiębiorstwach, bilans płatniczy w dziedzinie techniki oraz patenty i personel naukowo - techniczny. Metodologia badania innowacyjności w obszarze badań i rozwoju jest publikowana w podręcznikach zwanych Frascati Family Manuals (obecnie obowiązuje szósta wersja podręcznika z 2002 roku).

Głównym wskaźnikiem wykorzystywanym przez podręcznik Frascati do badania działalności badawczo - rozwojowej jest tzw. wskaźnik GERD mierzący krajowe nakłady brutto na działalność B+R (niezależnie od źródła pochodzenia środków). Relacja GERD/PKB jest jednym z najważniejszych wskaźników międzynarodowej statystki porównawczej. Szczegółowa definicja innowacyjności opublikowana została przez OECD w serii podręczników zwanych Oslo Manual. Istotą innowacji jest tutaj wdrożenie nowości do praktyki, co sprowadza się do zaoferowania na rynku nowego towaru bądź usługi, a w odniesieniu do nowego procesu, organizacji bądź metod marketingowych na ich zastosowaniu w bieżącej działalności przedsiębiorcy.

Innowacja może być wynikiem własnej działalności badawczo-rozwojowej, współpracy z innymi przedsiębiorcami i instytucjami lub też wynikiem zakupu know-how. Najważniejszymi źródłami wiedzy na temat innowacyjność przedsiębiorstw w krajach Zachodniej Europy są:

• Community Innovation Survey (CIS) - międzynarodowy program badań statystycznych innowacji, realizowany z inicjatywy i pod egidą Komisji Europejskiej.
• European Innovation Scoreboard (Europejska Tablica Wyników w dziedzinie Innowacji) - obejmuje 17 wskaźników dotyczących takich zagadnień, jak zasoby ludzkie dla nauki i techniki, nakłady na działalność B+R i na działalność innowacyjną. W oparciu o te wskaźniki Komisja Europejska opracowuje "złożony wskaźnik innowacyjności", służący do oceny efektywności innowacyjnej krajów członkowskich.
• Europejski Raport nt. Innowacyjności - dokument ten w prosty sposób przedstawia, co każde państwo członkowskie UE musi zrobić, aby poprawić skuteczność innowacji.

Finansowanie w krajach UE

Kraje Unii w różny sposób podchodzą do wspierania innowacyjnych projektów realizowanych przez przedsiębiorców. Do najważniejszych instrumentów należą bezpośrednie współfinansowanie innowacyjnych inwestycji, podatkowe instrumenty wspierania innowacji, wsparcie przedsiębiorstw inwestujących w uboższych regionach kraju, uproszczenie procedur administracyjnych, finansowanie rozwoju sektora przedsiębiorstw. W ramach Unii Europejskiej są państwa, które w sposób bezpośredni wspierają innowacje w przedsiębiorstwach (np. Hiszpania, Francja, Niemcy, nowe państwa członkowskie UE).

Istnieją też państwa, które odchodzą od bezpośrednich form wspierania przedsiębiorczości na rzecz form pośrednich. Przykładowo Finlandia, jeden z najbardziej innowacyjnych krajów świata, zakwestionowała skuteczność systemu subsydiów udzielanych przedsiębiorcom. Badania wykazały bowiem, iż w firmach dochodziło do zastępowania środków obrotowych kapitałem z uzyskiwanych dotacji. W szczególności krytykowano również przyznanie wielokrotnych subsydiów tym samym beneficjentom. Poniżej przedstawiono doświadczenia związane z systemami wsparcia innowacyjnych projektów w wybranych krajach UE.

Celem nowej niemieckiej strategii dotyczącej zaawansowanych technologii na lata 2006-2009 jest ożywienie innowacji w wielu rozmaitych dziedzinach nauki i technologii. Szczególnym wsparciem cieszyć się będzie 17 dziedzin technologii, w tym takie dziedziny jak biotechnologia, nanotechnologia, bezpieczeństwo i energia. Budżet realizacji strategii wynosi ponad 20 mld euro - pieniądze te mają przełożyć się na zwiększenie nakładów na B+R do poziomu 3 proc. PKB do 2010 roku.

W Hiszpanii wsparcie innowacyjnych projektów realizowanych przez przedsiębiorstwa stanowi ważny cel zarówno hiszpańskich programów krajowych, jak i regionalnych. Pomoc finansowa w postaci dotacji wspierać będzie wysoce innowacyjne inwestycje w firmach (szczególnie z sektora MSP), rozwój potencjału B+R przedsiębiorstw i jednostek naukowych oraz rozwój społeczeństwa informacyjnego i podnoszenie kwalifikacji zasobów ludzkich w przedsiębiorstwach. Łącznie fundusze UE przeznaczone dla Hiszpanii na lata 2007-13 przekraczają 35 mld euro. Szwecja aktywnie zachęca małe i średnie przedsiębiorstwa do działalności badawczo-rozwojowej oraz wdrażania innowacji, co znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w postaci czołowych miejsc tego kraju w europejskich rankingach innowacyjności.

Podstawowym programem finansującym projekty z zakresu B+R w szwedzkich przedsiębiorstwach jest krajowy program "Badania i Rozwój" prowadzony przez Rządową Agencję ds. Systemów Innowacji VINNOVA. Celem programu jest wzmocnienie globalnej innowacyjności i konkurencyjności szwedzkich MSP. Warto zaznaczyć, że program przybiera coraz bardziej globalny charakter, który jest związany z coraz większą ekspansją szwedzkich firm na rynkach światowych.

Klastry i technoklastry

Z kolei Czechy to państwo, w którym rozwój innowacji stanowi jeden z najważniejszych priorytetów dla państwa (w ramach tzw. Nowego Programu Innowacji). Duża w tym zasługa bezpośrednich inwestycji zagranicznych spływających w ostatnich latach do Czech, głównie z Europy Zachodniej, USA i Azji. Szczególnie w okresie 2007-2013 wspierane będą klastry oraz technoklastry, które uzyskać mogą bezpośrednią pomoc inwestycyjną w formie dotacji, szkoleń moderatorów oraz dofinansowanie prac koncepcyjnych. W chwili obecnej w ramach klastrów działa już około 1000 czeskich firm zarówno z tradycyjnych czeskich dziedzin - inżynierii czy metalurgii jak i nowych obszarów, w postaci nanotechnologii i biotechnologii.

Dla gospodarki Malty szczególne znaczenie ma innowacyjność w turystyce, chociaż wsparcie uzyskać będą również mogły przedsiębiorstwa produkcyjne oraz działające w obszarach tzw. wysokiej technologii. Ta specyfika kraju znalazła odzwierciedlenie w Regionalnej Strategii Innowacji i Planie Działania opracowanej przez rząd Malty. Podstawowymi instrumentami wsparcia innowacji są na Malcie fundusze venture capital, fundusze dla nowych firm oraz programy propagujące zarządzanie innowacjami wśród przedsiębiorstw.

Aktywne wsparcie innowacyjnych projektów jest rzeczywistym warunkiem skutecznego konkurowania gospodarki Unii Europejskiej z gospodarkami USA i krajów azjatyckich. Polska, wykorzystując duże fundusze UE na lata 2007-13, ma szanse dołączyć do europejskich państw przyjaznych innowacjom, co przełoży się bezpośrednio na szybszy rozwój gospodarczy naszego kraju.

Michał Becla
Tomasz Zima
konsultanci w krakowskim biurze PNO Consultants