Tegoroczne dochody budżetu gminy Kleszczów w powiecie bełchatowskim zaplanowano w wysokości 141,3 mln zł, podczas gdy w gminie Nędza w powiecie raciborskim w wysokości 12,4 mln zł. W pierwszej gminie mieszkało (dane GUS z 2004 roku) 3879 osób, w drugiej - 7310, ale w gminie Kleszczów dochody od osób prawnych i fizycznych wyniosą 118,2 mln zł, a z podatku rolnego i leśnego od osób prawnych - 81,1 mln zł, gdy z tego samego tytułu od osób fizycznych - 285 razy mniej! Skąd taka szokująca różnica? Otóż w gminie Kleszczów mieści się siedziba Kopalni Węgla Brunatnego "Bełchatów".

Podatki motorem inwestycji

Władze gminy nie ukrywają, że za sprawą reformy samorządowej z 1990 roku "drożdżami" dalszego rozwoju gminy stały się pieniądze z podatków i opłat lokalnych wpłacane przez miejscowe firmy do gminnej kasy. Samorząd w pierwszej kolejności postawił na poprawę warunków życia mieszkańców i na rozbudowę lokalnej infrastruktury. Przeznaczył na to dotąd do 70 proc. wydatków z budżetu gminy. A im większe przychody, tym na więcej władze mogą sobie pozwolić. Tak więc o wielkości inwestycji na danym terenie decydują wpływy z podatków.

Nie zawsze jednak wystarczają one na zrealizowanie niezbędnych inwestycji, więc samorządy liczą, że na finansowanie: budowy dróg i oczyszczalni ścieków, dostępu do internetu, remontów szkół, budowy obiektów kulturalnych i sportowych, tworzenia infrastruktury turystycznej, wsparcia małych i średnich przedsiębiorstw oraz parków technologicznych, uzyskają dopłaty ze środków unijnych.

Wiele inwestycji już jest realizowanych ze środków przyznanych Polsce w ramach pomocy przedakcesyjnej (Fundusz ISPA) i Funduszu Spójności. W perspektywie finansowej 2000-2006 (na rozliczenie realizacji beneficjenci mają czas do końca tego roku) na duże projekty dotyczące infrastruktury transportowej i ochrony środowiska Polska otrzymała ponad 5,64 mld euro.

W "nowym rozdaniu" środki na ten cel znajdują się w Programie Operacyjnym "Infrastruktura i Środowisko", którego działania są komplementarne do działań realizowanych w ramach 16 regionalnych programów operacyjnych, a także innych przygotowanych na lata 2007-2013: Innowacyjna Gospodarka, Kapitał Ludzki, Rozwój Polski Wschodniej i programów opracowanych w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej.

Nie tylko gminy mogą ubiegać się o dofinansowanie zgłoszonych i przyjętych projektów, na realizację których przewidziano 27,9 mld euro (około 41,9 proc. całości środków funduszy strukturalnych i Funduszu Spójności przeznaczonych na dofinansowanie programów operacyjnych), uzupełnionych wkładem krajowym w wysokości 11 mld euro. Środki na współfinansowanie krajowe będą pochodzić z budżetu państwa - 4,7 mld euro, budżetów jednostek samorządu terytorialnego - 2,6 mld euro, innych środków publicznych - 0,2 mld euro i prywatnych - 3,4 mld euro (szacunkowo).

Istotny warunek

Jest tylko jedno "ale": w przypadku "dużych projektów", dotyczących środowiska naturalnego, co umożliwia wpisanie ich na tak zwaną listę indykatywną, całkowity koszt inwestycji musi przekroczyć 25 mln euro, a w przypadku innych dziedzin - 50 mln euro. Co ma zatem zrobić gmina zobligowana do wybudowania sieci kanalizacyjnej i oczyszczalni ścieków, gdy koszt inwestycji jest niższy? Może ubiegać się o dofinansowanie, startując w konkursie, ale jej wniosek może zostać odrzucony ze względów formalnych (zbyt mały RLM - równoważna liczba mieszkańców bądź za niska wartość inwestycji), albo - wraz z sąsiadami - utworzyć związek gmin. Niestety, z tej możliwości samorządy korzystają bardzo rzadko i liczbę zaakceptowanych przez Komisję Europejską projektów grupowych można policzyć na palcach!

Jednak są wyjątki. Pierwszym grupowym beneficjentem środków z Funduszu ISPA była Eko Dolina Sp. z o.o., która w 2000 roku uzyskała z Funduszu ISPA ponad 15 mln euro (72 proc. całkowitych kosztów kwalifikowanych) na realizację projektu "Gospodarka odpadami dla Doliny Redy i Chylonki (Gdynia)". W 2003 roku zamieszkałe przez około 380 tys. osób gminy miejskie: Gdynia, Reda, Rumia i Wejherowo, oraz wiejskie: Wejherowo, Puck i Kosakowo, uzyskały 33,1 mln euro (54 proc. kosztów inwestycji) na realizację projektu "Dolina Redy i Chylonki - zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków".

Związek Komunalny Gmin "Czyste Miasto, Czysta Gmina" (19 miast i gmin z województw wielkopolskiego i łódzkiego zamieszkałych przez około 320 tys. osób) w 2000 roku uzyskał 11,6 mln euro (69 proc. kosztów inwestycji) na projekt "Kalisz - gospodarowanie odpadami stałymi". Jego realizacja została podzielona na 5 kontraktów, w tym ostatni był sześcioczęściowy.

Najważniejszym zadaniem była budowa w latach 2005-2006 Zakładu Utylizacji i Unieszkodliwiania Odpadów Komunalnych "Orli Staw" w Prażuchach Nowych (gmina Ceków, Kolonia) przystosowanego do przerobu około 100 tys. ton odpadów komunalnych rocznie.

Inwestycje pod nadzorem

Rekordowa liczba członków jest beneficjentem trzeciego wówczas co do wielkości projektu w Polsce współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej (177 mln euro, dofinansowanie 85 proc.). Za realizację zadania "Zintegrowana gospodarka wodno-ściekowa w dorzeczu Parsęty", któremu w 2005 roku Komisja Europejska przyznała pomoc w ramach Funduszu Spójności, odpowiadają Regionalne Wodociągi i Kanalizacja w Białogardzie, Miejskie Wodociągi i Kanalizacja w Kołobrzegu, Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Szczecinku oraz Związek Miast i Gmin Dorzecza Parsęty, którego członkami są: 22 miasta i gminy należące do 5 powiatów.

Realizowany projekt obejmuje budowę sieci wodociągowych o łącznej długości około 885 km, modernizację 78 ujęć wody i stacji uzdatniania oraz budowę sieci kanalizacji sanitarnej grawitacyjnej i tłocznej o długości około 1235 km, montaż 513 pompowni ścieków, rozbudowę oraz modernizację 15 i budowę 2 nowych oczyszczalni ścieków. Zakres prac budowlanych podzielono na 26 kontraktów.

Takie inwestycje są pod szczególnym nadzorem Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który wspiera finansowo i merytorycznie samorządy bądź przedsiębiorstwa komunalne w przygotowaniu wniosków do Funduszu Spójności oraz jest instytucją pośredniczącą II szczebla, koordynującą działania wnioskodawców i beneficjentów na etapie przygotowania i realizacji przedsięwzięć.

Skąd zainteresowanie akurat tymi projektami? Przede wszystkim wynika ono z nieporównywalnej z innymi projektami liczby beneficjentów i kontraktów na roboty. Fundusz sprawdza, czy materiały przetargowe zostały dobrze przygotowane, czy postępowania przetargowe są właściwie przygotowane i przeprowadzone, jakie są problemy z finansowaniem (każdy z beneficjentów ma oddzielne finansowanie). Bardzo szczegółowo omawiane są wszystkie zagadnienia związane z organizacją jednostki odpowiedzialnej za realizację projektu, bo gdy jakakolwiek gmina nie zrealizuje kontraktu na swoim terenie, to konsekwencje poniosą wszystkie pozostałe. Łącznie ze zwrotem pieniędzy wraz z odsetkami.

Weryfikacja

A o dofinansowanie jakich inwestycji ubiegają się związki samorządów w ramach Programu Operacyjnego "Infrastruktura i Środowisko" 2008-2013? Po tegorocznej weryfikacji na liście projektów indywidualnych pozostały między innymi (wartość w milionach złotych):

• "Uporządkowanie gospodarki ściekowej w zlewni rzeki Baryczy" (234,69),
• Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Doliny Baryczy w Miliczu, "Racjonalna gospodarka wodą w aspekcie społeczno-gospodarczego rozwoju gmin Mazowsza Zachodniego" (189,88),
• Związek Międzygminny Mazowsze Zachodnie, "Kanalizacja obszaru Parku Krajobrazowego Puszcza Zielonka i okolic" (334,55),
• Związek Międzygminny Puszcza Zielonka, "Oczyszczanie ścieków na Żywiecczyźnie - Faza II" (473,98),
• Związek Międzygminny ds. Ekologii w Żywcu oraz "Uporządkowanie gospodarki odpadami na terenie gmin subregionu konińskiego" (106,37) - Związek Międzygminny Koniński Region Komunalny.

Z listy wypadły takie projekty jak:

• "Uporządkowanie gospodarki wodno-ściekowej na terenie gmin członkowskich Związku Międzygminnego Wodociągów i Kanalizacji w subregionie konińskim" (42,42),
• Uporządkowanie gospodarki wodno-ściekowej na terenie działalności Związku Międzygminnego Wodociągów i Kanalizacji Wiejskich we Wschowie" (69,90),
• "Budowa i modernizacja sieci oraz urządzeń wodno-kanalizacyjnych w aglomeracji Żary, I etap" (25,70),
• Łużycki Związek Gmin z siedzibą w żarach, "System wodno-kanalizacyjny dorzecza górnej Skawy,
• Świnna Poręba" (76,66),
• Związek Gmin Dorzecza Górnej Skawy,
• Świnna Poręba, "Regulacja gospodarki wodno-ściekowej na terenie dorzecza Biebrzy" (45,24),
• Związek Komunalny Samorządów Dorzecza Biebrzy,
• "Zapewnienie prawidłowej gospodarki wodno-ściekowej na terenie Związków Międzygminnych Nidzica i Nida 2000" (128,70),
• Związek Międzygminny Nidzica w Kazimierzy Wielkiej,
• "Uporządkowanie gospodarki wodno-ściekowej na obszarze Związku Gmin Wyspy Wolin" (33,46).

Projekty te nie spełniają jednego z kryteriów ustalonych podczas weryfikacji: nie są projektami dużymi w rozumieniu przepisów Rozporządzenia Rady (WE) nr 1083/2006, czyli ich koszt całkowity nie przekracza 25 mln euro. Ponadto charakteryzują się niskim (poniżej 40 proc.) stopniem gotowości do realizacji oraz niewystarczającym wpływem na redukcję zrzutu ładunku azotu do zlewni.

Wykluczonym nie pozostaje nic innego, jak nadal startować w konkursach. A po weryfikacji, w wyniku której lista projektów kluczowych w dziedzinie "środowisko" zmniejszyła się o 349 projektów, wolna alokacja do zagospodarowania wynosi 9,49 mld zł.

Robert Owczarek