Co jednak się stanie, gdy jakiś przepis w sposób niezamierzony dopuszcza rozpowszechnianie informacji wprowadzających w błąd? Czy wtedy kurczowe trzymanie się litery prawa jest działaniem właściwym? Czy może trzeba w takim przypadku działać zgodnie z duchem prawa, a więc iść krok dalej i postąpić etycznie, właściwie? Spółka Edison Schools doświadczyła tego na własnej skórze. Jej historia pochodzi z książki "Bajki w świecie biznesu. Mroczna prawda o fałszowaniu sprawozdań finansowych" Cecila Jacksona (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008).

Spółka Edison Schools, z siedzibą w Nowym Jorku, powstała w odpowiedzi na problemy trapiące szkolnictwo publiczne w całych Stanach Zjednoczonych. Podstawową przesłanką dla tego przedsięwzięcia było przekonanie, że korporacje z sektora prywatnego mogą prowadzić publiczne szkoły wydajniej i sprawniej. Spółka weszła na giełdę NASDAQ w listopadzie 1999 roku. W pierwszych latach działalności zarządzała ona około stu trzydziestoma szkołami podstawowymi i średnimi w dwudziestu dwóch stanach. Firma podpisała kontrakty z okręgowymi władzami oświatowymi, aby wprowadzać swój wyjątkowy program zajęć i metod nauczania, łącznie z wydłużeniem czasu przebywania ucznia w szkole.

Nauczyciele wykładający w Edison Schools przedtem pracowali w szkołach publicznych. Spółka otrzymywała około 6500 dolarów rocznie za każdego ucznia uczęszczającego do prowadzonych przez nią szkół, a nauczycielom zwykle wypłacano wynagrodzenie za nadliczbowe godziny lekcyjne, jakie były wymagane w programie edukacyjnym Edison Schools.

Spółka zwykle w całości odpowiadała za koszty prowadzenia szkół, ale nauczyciele bardzo często otrzymywali wynagrodzenia bezpośrednio od okręgowych władz szkolnych, a nie od Edison Schools. Po przeprowadzeniu w spółce śledztwa w sprawie metod rachunkowości, SEC stwierdziła (AAER 1555, 2002) jednak szereg nieprawidłowości. Wynagrodzenia nauczycieli oraz wydatki pozadydaktyczne, pokrywane bezpośrednio przez okręgowe władze oświatowe, stanowiły znaczną część rzeczywistych kosztów działania Edison Schools. Kwoty te nigdy nie trafiały na konto spółki, ale były ponoszone bezpośrednio przez okręgowe władze oświatowe, a potem odliczane od subwencji, jakie przekazywały one Edison Schools.

Spółki notowane na giełdzie są zobowiązane do załączania do raportów przekazywanych SEC komentarzy i omówień zarządu, w których "przedstawia się sytuację finansową i wyniki operacyjne, aby umożliwić inwestorom lepsze zrozumienie sprawozdań finansowych". Ta część raportu rocznego jest przedmiotem szczególnego zainteresowania i ma szczególne znaczenie, ponieważ odpowiedzialność za ujawnianie informacji wykracza poza mechaniczne stosowanie ogólnie akceptowanych zasad rachunkowości (GAAP) i w rzeczywistości wymaga dokładnego odzwierciedlenia sytuacji finansowej spółki oraz wyników jej działalności.

Według Raportu SOX, "kwestie związane z nieodpowiednim ujawnianiem informacji mogą dotyczyć sytuacji, w których sprawozdania finansowe firmy są zgodne z GAAP, ale nie odzwierciedlają rzeczywistej kondycji finansowej spółki". (Cytaty z SOX Report, 2002, s. 23).

Tymczasem w przypadku Edison Schools nieodpowiednie ujawnianie informacji nie miało żadnego wpływu na sumę zysków netto. Kwestia polegała na tym, czy spółka mogła wykazywać w rachunku zysków i strat sumę brutto opłat na ucznia jako swój przychód, a potem oddzielnie odejmować koszty pokrywane przez okręgowe władze oświatowe, czy mogła wykazywać płatności od tych władz w kwocie netto jako przychód. W obu przypadkach zysk netto jest taki sam, jednak przy stosowaniu pierwszej metody może powstać złudzenie o wiele większej aktywności firmy.

W spółce Edison Schools zapisywano w rachunku zysków i strat kwotę czesnego brutto jako przychód i włączano wydatki opłacone przez okręgowe władze oświatowe do kosztów własnej działalności. Mogło to dawać mylący obraz. Na przykład w 2001 roku jeden z okręgowych urzędów nie zapłacił spółce żadnych pieniędzy, ponieważ według urzędników całkowita kwota "opłat na jednego ucznia" wyniosła 7,5 mln dol., podczas gdy koszty pokryte przez władze okręgu wyniosły 8 mln dol. W swoim rachunku zysków i strat Edison "wykazał całą zafakturowaną kwotę 7,5 mln dol. jako przychód w roku fiskalnym 2001, wykazując równocześnie wydatki w wysokości 8 mln dol." (AAER 1555, 2002).

W przypadku innego okręgu SEC stwierdziła, że chociaż władze oświatowe w tym okręgu zapłaciły w 2002 roku Edison Schools tylko 400 000 dol., to spółka wykazała ponad 17 mln dol. przychodu od tego okręgu w ciągu pierwszych dwóch kwartałów 2002 roku, wykazując jednocześnie koszty w wysokości 18 mln dol. W maju 2002 roku SEC wydała spółce nakaz zaprzestania tego procederu.

To, czy spółka nie osiąga żadnych przychodów i nie ponosi żadnych kosztów, czy ma dodatnie przychody równe kosztom -- co prowadzi do zerowego zysku netto -- wpływa na percepcję jej wyników i sytuacji finansowej przez inwestorów i pożyczkodawców.

W przypadku Edison Schools SEC stwierdziła, że "w sprawozdaniach wymaganych przez SEC spółka nie ujawniła faktu istnienia kosztów pokrywanych przez okręgowe władze oświatowe ani ich kwot. Natomiast w komentarzach i omówieniach zarządu podała, że otrzymuje całą kwotę subwencji oświatowej". (AAER 1555, 2002).

Ważne jest tu dostrzeżenie uznania przez SEC, że w czasie, kiedy Edison dokonywał księgowań tych elementów w 2001 roku, nie było jasne, czy przychody w rachunku zysków i strat muszą być wykazywane po potrąceniu wydatków pokrywanych bezpośrednio przez okręgowe władze oświatowe w tych przypadkach, w których spółka nie była "głównym dłużnikiem". (Główny dłużnik ma ostateczny obowiązek zapłaty za dostawę dóbr lub świadczeń usług).

EITF -- Grupa Robocza do Rozwiązywania Pojawiających się Problemów utworzona przez FASB w 1984 roku wyjaśniła sytuację w kwestii kosztów, za które firma jest odpowiedzialna, ale których nie pokrywa. Zgodnie ze wskazówkami zawartych w EFIT 01-114, które weszły w życie w 2002 roku, przedstawiciel SEC stwierdził (AAER 1555, 2002), że na podstawie tych najnowszych zaleceń w zakresie rachunkowości spółka Edison jest zobowiązana do wykazywania przychodu w kwocie brutto w celu zaliczenia kosztów pokrywanych przez okręgowe władze oświatowe, których firma jest "głównym dłużnikiem".

W przypadkach, gdy Edison nie jest głównym dłużnikiem zobowiązanym do pokrywania kosztów, musi wykazywać przychody w kwocie netto, aby pominąć tego rodzaju koszty. Wybór między metodą księgowania przychodów w formie brutto lub w formie netto nie ma wpływu na zysk netto.

Kwestia polegała zatem na tym, że sprawozdania finansowe Edison Schools nie "opisywały w pełni rzeczywistej działalności spółki" (AAER 1555, 2002). Komisja nie znalazła dowodów na to, że praktyka rozpoznawania przychodów przez spółkę Edison Schools naruszała wymagania GAAP lub że zyski były niewłaściwie wykazane. Jednak Komisja uznała, że Edison złamał obowiązujące zasady, kiedy nie ujawnił odpowiednich informacji. Dowodzi to jednocześnie, że techniczna zgodność sprawozdań finansowych z GAAP nie wyklucza podjęcia działań egzekucyjnych wobec takiego emitenta.

Przykład spółki Edison obrazuje problem wyboru metod księgowania i w tym przypadku nie ma żadnych szczególnych sygnałów ostrzegawczych o możliwości popełnienia lub faktycznym popełnieniu oszustwa księgowego. Jednak dla korzystających ze sprawozdań finansowych duże znaczenie ma zdawanie sobie sprawy z istnienia różnych metod księgowania i postawienie pytania, dlaczego zdecydowano o wyborze takiej a nie innej metody. Etyka powinna zawsze być czynnikiem nadrzędnym, również jeśli podejmowane działania są w pełni legalne. Bo jak widać, to co jest legalne, może nie być do końca w porządku.

Więcej historii sławnych oszustw księgowych (m.in. WorldCom i Enron), sztuczek księgowych i sposobów ich namierzania znajdziesz w książce pt.: "Bajki w świecie biznesu. Mroczna prawda o fałszowaniu sprawozdań finansowych" Cecila Jacksona; Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008.

Cecil Jackson
Wydawnictwo Naukowe PWN