• zasada świadomego i aktywnego udziału słuchaczy w procesie nauczania-uczenia się,
• zasada wiązania teorii z praktyką,
• zasada poglądowości (bezpośredniości),
• zasada przystępności nauczania (stopniowania trudności),
• zasada systematyczności,
• zasada trwałości,
• zasada jedności kształcenia indywidualnego i zespołowego.

Zasada świadomego i aktywnego udziału w procesie nauczania-uczenia się wyraża się w stawianiu przed słuchaczem odpowiednich zadań, których realizacja pozwoli na osiągnięcie celu edukacyjnego. Wszelkie nakazy i zakazy osłabiają świadomość oraz aktywność słuchaczy, którzy tracą z oczu możliwość nauki, a zaczynają się przejmować uniknięciem zakazu. Aktywność osoby uczącej się często przyjmuje się za oczywistość, ale może to być tylko aktywność zewnętrzna, niepoparta wysiłkiem intelektualnym. Aby zapewnić świadomy i aktywny udział słuchaczy, dobry program kształcenia na odległość powinien opierać się na takich działaniach, które umożliwią uczącym się przyswajanie, odkrywanie, przeżywanie lub działanie zgodne z treściami szkolenia. W przeciwnym razie uczestnictwo szybko przyjmie charakter biernego wypełniania poleceń lub naśladowania innych uczestników, co ma niewiele wspólnego z procesem zdobywania wiedzy lub kształtowania postaw.

Zasada wiązania teorii z praktyką powoduje, że słuchacze nie tylko poznają rzeczywistość nowej wiedzy, ale też nauczą się ją twórczo przekształcać w dostępnym im zakresie np. na stanowisku pracy. Co z tego, że pracownicy na szkoleniu poznają teorię oraz zasady np. przygotowywania informacji prasowych, jeśli po powrocie będą siedzieć godzinami przed pustą kartką nie wiedząc od czego zacząć? Popularnym błędem jest utożsamianie wykonywania ćwiczeń podczas nauki z nabywaniem umiejętności praktycznych. Otóż nie musi to być to samo. Kontynuując przykład szkolenia z public relations - łatwo sobie wyobrazić, że uczestnicy wykonują ćwiczenia związane z analizowaniem budowy informacji prasowych. Czy to pomoże im w samodzielnym tworzeniu takich informacji? Oczywiście, że nie. Dlatego oceniając proponowane szkolenia warto przyjrzeć się ćwiczeniom i dowiedzieć jakie obszary praktycznych umiejętności one ćwiczą.

Zasada poglądowości (bezpośredniości) wskazuje na potrzebę respektowania związków między konkretem a abstrakcją i odwrotnie. Materiały pomocnicze oraz wyjaśnienia trenera powinny przeprowadzić uczestników albo od konkretu do abstrakcji, albo od abstrakcji do konkretu - jedną płynną drogą. Nie wolno też pomijać któregoś z tych dwóch wymiarów lub traktować go po macoszemu. Podczas szkolenia z posługiwania się nowym programem komputerowym nie należy skakać między szczegółami technicznymi a analizą skuteczności. Słuchacze szybko stracą orientację o czym jest mowa i jak mają rozumieć słyszane wiadomości. Przestrzeganie tej zasady pozwoli na zrozumienie związków, zależności, przyczyn, skutków oraz innych relacji i połączenie ich w jedną całość ze szczegółami technicznymi.

Zasada przystępności nauczania wyraża się w stopniowym pokonywaniu trudności podczas nabywania nowej wiedzy i umiejętności. Dokładne rozpoznanie możliwości wyjściowych uczestników i odpowiednie dobranie ćwiczeń oraz treści pozwoli w sposób naturalny podtrzymywać zainteresowanie oraz aktywny udział słuchaczy. Stawiane problemy, które są zbyt łatwe, rozleniwiają uczestników ("to żadne wyzwanie, nawet dziecko by to zrobiło poprawnie"), natomiast te zbyt trudne zniechęcają ich i podkopują ich pewność siebie ("nie mam pojęcia jak  to zrobić, to za trudne dla mnie, szkoda czasu na szarpanie się z tym").

Zasada systematyczności (zwana też zasadą logicznej kolejności) sprawia, że konieczne jest ułożenie materiału w sposób uporządkowany. Nowy materiał lub nowe ćwiczenia powinny nawiązywać do treści poznanych na poprzednich zajęciach. Przejścia między poszczególnymi obszarami tematycznymi powinny być jasno określone. Niechlujny program powoduje, że słuchacze mają problem z przyswajaniem sobie informacji oraz powiązaniem ich w logiczną całość. Mogą nie zrozumieć wszystkich informacji lub nie połączą ich w sposób odpowiedni - a to szybko wyjdzie, gdy przyjdzie do praktycznego wykorzystania szkolonych umiejętności w pracy zawodowej.

Zasada trwałości wskazuje na potrzebę takiego zorganizowania procesu kształcenia, aby można było zapewnić twórcze opanowanie treści szkoleniowych, jak również korzystanie z nich w sytuacjach typowych i nietypowych. Przestrzeganie tej zasady może przejawiać się przez przyjęcie najbardziej trafnych i zapamiętywalnych ćwiczeń, przykładów, studiów przypadków oraz skonstruowanie materiałów pomocniczych łatwych do korzystania w warunkach zawodowych ("ściągi", zadania do samodzielnego wykonania po szkoleniu). Naiwnością jest przypuszczanie, że słuchacze wszystko opanują i zrozumieją podczas zajęć trwających kilka godzin.

Zasada jedności kształcenia indywidualnego i zespołowego polega na tym, iż należy wziąć pod uwagę nie tylko indywidualny kontekst wykonywania zadań przez słuchaczy, ale też kontekst grupowy. Odnosi się to tak samo do działań wykonywanych podczas szkolenia, jak i później w miejscu pracy. Słuchacze powinni zdobywać nie tylko umiejętności osobistego wykonywania pewnych czynności, ale również współdziałania z innymi. Zapewnienie tego rodzaju informacji i wskazówek jest rolą trenera. Jeśli jest to dobry fachowiec, będzie wiedzieć, że nie wszystkie rzeczy można zrobić "zgodnie z instrukcją" - trzeba bowiem wziąć poprawkę na emocje, uczucia, zakres władzy i obowiązki innych osób. Dlatego też przekaże słuchaczom również tego typu informacje na temat wykonywania obowiązków w praktycznych warunkach, a nie tylko w warunkach idealnych jakie są podczas szkolenia.

Żeby ocenić przydatność danego programu szkoleniowego, wystarczy, że poprosisz trenera lub przedstawiciela firmy szkoleniowej aby przedstawił ci w jaki sposób oferowany przez niego produkt jest zgodny z powyższymi zasadami. Jeśli uzyskasz odpowiedź sprawną, płynną i opartą na szczegółach programu szkoleniowego, możesz przypuszczać, że jest to dobry program. Jeśli odpowiedź będzie niepewna, wykrętna i pozbawiona szczegółów, świadczy to o tym, że ten program nie musi być odpowiedni dla twoich celów. I może warto jeszcze obejrzeć inne programy znajdujące się na rynku.

Jeśli interesujesz się edukacją na odległość, przyjrzyj się książce "Kształcenie na odległość. Podstawy dydaktyki" J. Bednarka i E. Lubiny (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008). Książkę znajdziesz w księgarni internetowej www.ksiegarnia.pwn.pl, wpisując w pole wyszukiwarki zwrot "kształcenie bednarek". Wszelkie skróty i uzupełnienia za zgodą Wydawcy.

Mariusz Ludwiński