Sytuacje na rynku takie jak obecna można porównać do ożywczego pożaru na prerii. Fakt, tymczasowe straty są ogromne. Ginie mnóstwo roślin i zwierząt. Ale dzięki temu możliwy jest kolejna faza wzrostu, tworzy się miejsce i warunki do pojawienia się nowego pokolenia. Z giełdą i graczami giełdowymi jest dokładnie tak samo.

Czekając na zakończenie się pożaru giełdowego, można ten czas przeznaczyć na podszkolenie się w podstawowej wiedzy inwestorskiej o rynkach i instrumentach finansowych. Świetną książką do tego jest "Rynek, instrumenty i instytucje finansowe" pod redakcją Jana Czekaja (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008). Poniższy tekst pomoże ci odnaleźć się w ofertach finansowych banków, zrozumieć co tak naprawdę one oferują i czy warto w nie wchodzić. Użycie fragmentu, wszelkie skróty i uzupełnienia za zgodą Wydawcy.

Fundusze inwestycyjne to instytucje finansowe, których podstawowym rodzajem działalności jest inwestowanie na rynkach finansowych. Służą one do zbiorowego lokowania środków pieniężnych w papierach wartościowych. Inwestowanie w fundusze inwestycyjne przynosi wiele korzyści. Do podstawowych należy zaliczyć: zapewnienie bezpieczeństwa powierzonych środków, płynność inwestycji, profesjonalne zarządzanie, relatywnie wyższą dochodowość i niższe koszty oraz rozproszenie ryzyka inwestycyjnego w porównaniu z inwestowaniem indywidualnym. Fundusze inwestycyjne są więc, szczególnie dla drobnego inwestora, bardzo efektywną formą lokaty oszczędności. Są nowoczesną alternatywą dla lokat bankowych, bezpośredniego inwestowania w papiery wartościowe i kapitałowych ubezpieczeń na życie.

Istotą funduszy inwestycyjnych jest połączenie zasobów kapitałowych uczestników funduszu, przede wszystkim indywidualnych inwestorów, w celu wspólnego ich inwestowania. Fundusze inwestycyjne są instytucjami finansowymi działającymi we własnym imieniu, ale na rachunek swoich uczestników. Wspólną cechą wszystkich funduszy jest profesjonalne zarządzanie powierzonymi środkami przez wyspecjalizowane firmy zarządzające (w Polsce nazywane towarzystwami) w interesie uczestników. Firmy zarządzające funduszem lokują wpłacone przez uczestników funduszy środki, stanowiące wspólny zasób, w różnego rodzaju instrumenty finansowe (papiery wartościowe) oraz inne aktywa, np. nieruchomości.

Uczestnik funduszu otrzymuje tytuł współwłasności, nazywany - w zależności od rodzaju funduszu - jednostką uczestnictwa lub certyfikatem inwestycyjnym. Reprezentuje on odpowiedni udział w majątku netto funduszu inwestycyjnego. Wartość netto to cały majątek funduszu pomniejszony o zobowiązania.

Fundusze inwestycyjne można klasyfikować w różny sposób, w zależności od przyjętych kryteriów. Ogólnie biorąc, kryteria przyjęte za podstawę podziału funduszy można podzielić na dwie grupy: na kryteria prawne i kryteria ekonomiczne. Do podstawowych kryteriów prawnych zaliczamy:

• formę prawną funduszy,
• strukturę i konstrukcję funduszu,
• typ inwestora.

Biorąc pod uwagę pierwsze kryterium podziału, czyli formę prawną fundusze inwestycyjne dzielimy na:

• fundusze statutowe,
• fundusze umowne.

Podstawową cechą funduszy statutowych jest brak rozdziału między majątkiem spółki zarządzającej funduszem a majątkiem funduszu. Majątek funduszu stanowi zasadniczą część majątku spółki zarządzającej. Uczestnik funduszu statutowego jest jednocześnie inwestorem i udziałowcem spółki, czyli z funduszem łączą go więzi o charakterze zarówno korporacyjnym, jak i majątkowym. Taki fundusz jest tworzony przez powołanie do życia przez inwestorów spółki prawa handlowego, która dokonuje inwestycji w instrumenty finansowe (papiery wartościowe), stające się składnikami jej majątku. Ponieważ inwestorzy są jednocześnie udziałowcami funduszu (spółki), przysługują im prawa charakterystyczne dla współwłasności w spółkach (prawo głosu, prawo do majątku w przypadku likwidacji spółki itp.) i tym samym mogą wpływać na decyzje w sprawach personalnych i gospodarczych funduszu. Z punktu widzenia prawa inwestorzy (udziałowcy) spółek traktowani są jak zwykli udziałowcy i ponoszą wszystkie tego konsekwencje, łącznie z ryzykiem upadku spółki. Oznacza to, że w funduszu statutowym, który w znaczeniu formalnym jest własnością spółki, nie ma jakiejś specjalnej ochrony inwestorów, a właściwie ich majątku lokowanego w papiery wartościowe. Nie ma zatem potrzeby wprowadzania specjalnych regulacji prawnych dotyczących tego rodzaju funduszy. Prawa uczestników funduszu (inwestorów) są chronione przez przyznanie im praw korporacyjnych w odniesieniu do funduszu (spółki). Należy dodać, że w przypadku funduszy statutowych spółka może tworzyć tylko jeden fundusz i tylko nim zarządzać.

Drugi rodzaj funduszy wyróżnionych ze względu na formę prawną to fundusze umowne. W przypadku funduszy umownych stosunek prawny między inwestorem funduszu a spółką zarządzającą nie ma charakteru korporacyjnego, co oznacza, że inwestor najczęściej nie jest udziałowcem spółki (choć nie jest to wykluczone). Majątek funduszu jest oddzielony od majątku spółki zarządzającej. Kapitał i majątek spółki to coś odrębnego od funduszu. Majątek funduszu ma najczęściej charakter majątku wydzielonego, powstałego z lokat inwestorów, i przeznaczony jest głównie na nabywanie papierów wartościowych. Inwestorzy są współwłaścicielami funduszu, natomiast spółka (towarzystwo) zarządza środkami funduszu w swoim imieniu, ale na rachunek uczestników (inwestorów). Za zarządzanie funduszem spółka pobiera odpowiednie wynagrodzenie.

Fundusze umowne są bardziej elastyczne niż fundusze statutowe, ponieważ umożliwiają tworzenie wielu funduszy różniących się między sobą celem inwestycji oraz poziomem ryzyka i zarządzanie nimi przez jedno towarzystwo inwestycyjne. Pozwala to towarzystwom funduszy inwestycyjnych różnicować swoją ofertę inwestycyjną i pozyskiwać kapitały od dużej liczby inwestorów. Z kolei uczestnicy funduszy, w ramach jednego towarzystwa, mają możliwość wyboru funduszu o odpowiedniej dla nich strategii inwestycyjnej. Ponadto, co również jest nie bez znaczenia, zarządzanie przez jedno towarzystwo wieloma funduszami znacznie obniża koszty ich funkcjonowania. W przypadku funduszy umownych, inaczej niż w odniesieniu do funduszy statutowych, ochrona inwestorów polega na nadzorze i kontroli ze strony właściwego organu administracyjnego oraz banku depozytariusza.

Drugim kryterium prawnym podziału funduszy inwestycyjnych jest ich struktura i konstrukcja. Z tego punktu widzenia rozróżniamy trzy rodzaje funduszy:

• fundusze otwarte,
• fundusze zamknięte,
• fundusze mieszane.

Fundusze otwarte (w Polsce do niedawna nazywane powierniczymi) nie są ograniczone rozmiarami; charakteryzują się nieograniczonym dopływem kapitału i są otwarte, jeśli idzie o uczestnictwo (stąd ich nazwa). Inwestorzy mogą przystąpić do funduszu otwartego w każdej chwili, ponieważ jednostki uczestnictwa są "wydawane" na każde żądanie, w zależności od popytu. Fundusz (majątek funduszu) powstaje przez połączenie środków finansowych wnoszonych przez licznych inwestorów, głównie indywidualnych. Majątek funduszu jest przeliczany na jednostki uczestnictwa, wyrażające proporcjonalny udział inwestora w funduszu. Wartość jednostek uczestnictwa jest zmienna (wkłady o zmiennej wartości). Jednostki te są niezbywalne i nie są przedmiotem wtórnego obrotu, natomiast podlegają, na żądanie uczestników funduszu, odkupieniu przez fundusz, czyli umorzeniu. Jest to prawnie ustalony obowiązek funduszu wobec jego uczestników. Umorzenie posiadanych przez inwestora jednostek uczestnictwa oznacza wypłatę kwoty będącej odpowiednikiem jego udziału w aktualnej wartości netto aktywów funduszu.

Firmy zarządzające funduszami otwartymi skupiają się na prowadzeniu polityki inwestycyjnej i dokonywaniu transakcji na rzecz funduszu. Zgromadzone w funduszu środki są z reguły inwestowane pasywnie. Ze względu na konieczność umarzania jednostek uczestnictwa na żądanie inwestorów, cechą charakterystyczną funduszy otwartych jest obowiązek zachowania odpowiedniej płynności aktywów. Ponadto fundusze te dążą do ograniczania ryzyka inwestycyjnego, toteż lokują środki funduszy w różnego rodzaju papiery wartościowe.

Cechą charakterystyczną funduszy zamkniętych, w przeciwieństwie do funduszy otwartych, jest stała wielkość kapitału. Udziały w tych funduszach są nazywane certyfikatami inwestycyjnymi lub akcjami (w przypadku funduszy zamkniętych statutowych) i są emitowane przy powstawaniu funduszu. Certyfikat inwestycyjny jest papierem wartościowym. Liczba udziałów i uczestników funduszu zamkniętego jest stała. Jedyną możliwością powiększenia kapitału takiego funduszu jest nowa emisja certyfikatów inwestycyjnych lub akcji. Fundusz nie skupuje własnych certyfikatów lub akcji, natomiast są one przedmiotem obrotu na rynku wtórnym. Środki zebrane przez fundusz zamknięty w wyniku emisji certyfikatów inwestycyjnych lub akcji są przeznaczone na zakup nie tylko papierów wartościowych, ale i nieruchomości, wierzytelności oraz walut obcych. Z tych powodów fundusze zamknięte są zazwyczaj bardziej efektywne od otwartych ze względu na mniejsze koszty ich działalności oraz stałość kapitału. Fundusze zamknięte często występują w roli inwestora aktywnego, wykupując pakiety kontrolne różnych spółek.

Fundusze mieszane, nazywane również półotwartymi, łączą w sobie cechy funduszu otwartego i zamkniętego. Liczba uczestników jest ograniczona, natomiast istnieje obowiązek wykupywania przez fundusz udziałów inwestorów na ich żądanie. Udziały w funduszu mieszanym mogą ale nie muszą być certyfikatami inwestycyjnymi; najczęściej mają formę akcji.

Trzecim kryterium prawnym podziału funduszy inwestycyjnych jest typ inwestora, wyróżnia się więc:

• fundusze specjalne,
• fundusze prywatne,
• fundusze publiczne.

Fundusze specjalne są przeznaczone dla ograniczonego kręgu inwestorów. Ich udziałowcami są przede wszystkim instytucje ubezpieczeniowe, kościelne, charytatywne oraz fundacje. Szczególnymi cechami tego rodzaju funduszy są: minimalna opłata za zarządzanie pobierana przez towarzystwo funduszy inwestycyjnych, bardzo wysoka kwota powierzona do zarządzania, w praktyce zaporowa dla drobnych inwestorów, oraz ograniczona możliwość wycofania kapitału (dłuższe terminy wypowiedzenia). Ponadto w funduszach specjalnych inwestorzy mają pewien wpływ na prowadzoną politykę inwestycyjną.

Fundusze prywatne to z reguły fundusze zamknięte, których oferta skierowana jest do ograniczonego kręgu inwestorów, zazwyczaj wybranych przez sam fundusz lub przez zarządzającego. Cechą wyróżniającą fundusze prywatne są szczególne przywileje podatkowe; opodatkowanie dochodów następuje tylko na jednym poziomie, tj. "na poziomie" inwestorów (dochód nie jest opodatkowany na poziomie spółki).

Podstawową cechą funduszy publicznych jest to, że może do nich przystąpić każdy inwestor. Oferta tych funduszy jest skierowana do szerokiej publiczności, w tym do "drobnych ciułaczy". Głównym zadaniem tych funduszy jest profesjonalne zarządzanie powierzonymi środkami inwestorów. Ich zaletą - z punktu widzenia inwestora - jest mniejsze ryzyko inwestycyjne oraz korzystniejsze opodatkowanie, niż to ma miejsce w przypadku samodzielnych inwestycji na rynku. Opodatkowanie występuje na jednym poziomie: spółki (zarządzającego) lub inwestora.

W zależności od substancji majątkowej fundusze inwestycyjne można podzielić na pięć podstawowych rodzajów:

• fundusze akcyjne,
• fundusze obligacji,
• fundusze mieszane (akcyjno-obligacyjne),
• fundusze wyspecjalizowane,
• fundusze hedgingowe.

Fundusze akcyjne inwestują wyłącznie lub prawie wyłącznie w akcje. W praktyce wyróżnia się wiele rodzajów tych funduszy, w zależności od przyjętej strategii inwestycyjnej, poziomu ryzyka oraz akcji, w które inwestują. Fundusze te można podzielić na konserwatywne i agresywne. Fundusze konserwatywne inwestują posiadane środki w akcje renomowanych firm, których wartość nie podlega znacznym wahaniom, a celem inwestowania tych funduszy jest zazwyczaj długotrwały wzrost kapitału. Z kolei fundusze agresywne lokują posiadane środki w udziały firm o gorszej kondycji finansowej lub w akcje nowych, nieznanych spółek, które jednak rokują nadzieję na szybki wzrost. Fundusze akcji charakteryzują się one wyższą stopą dochodu (niż na przykład fundusze obligacji), ale jednocześnie są obarczone wyższym ryzykiem.

Fundusze obligacji inwestują swoje środki prawie wyłącznie w papiery wartościowe o stałym dochodzie, przede wszystkim w obligacje. Mogą to być inwestycje albo w jeden określony rodzaj obligacji, albo w kilka różnych rodzajów - obligacje skarbowe, komunalne, przedsiębiorstw itp. Fundusze obligacyjne cechuje dość powolne tempo przyrostu powierzonych im środków, ale jednocześnie dochody z nich uzyskiwane są obarczone mniejszym ryzykiem.

Z kolei portfele inwestycyjne funduszy mieszanych składają się z akcji i obligacji. Proporcje udziału tych papierów w portfelu zależą od przyjętych przez fundusz zasad polityki inwestycyjnej oraz od akceptowanego poziomu ryzyka.

Fundusze wyspecjalizowane inwestują w różne instrumenty rynku kapitałowego, przy czym są one wybierane ze względu na wyspecjalizowaną politykę inwestycyjną po-szczególnych funduszy. Dobór papierów wartościowych dokonywany jest albo według branży gospodarczej, albo według specyfiki poszczególnych inwestorów na rynku kapitałowym.

Specyficzna grupa funduszy inwestycyjnych to fundusze hedgingowe. Nazwa tych funduszy pochodzi od angielskiego słowa hedging, które oznacza transakcje zabezpieczające zawierane przez uczestników rynku finansowego w celu ograniczenia ryzyka inwestycyjnego. Pierwsze fundusze tego typu, w celu poprawy wyników, angażowały się w takie transakcje zabezpieczające. Stąd pochodzi ich nazwa. Obecnie fundusze te stosują bardzo zróżnicowane strategie inwestycyjne, korzystając z większej swobody wyboru w tym zakresie niż tradycyjne otwarte i zamknięte fundusze inwestycyjne.

Z punktu widzenia formy uczestnictwa inwestorów w dochodach wyróżnia się trzy rodzaje funduszy:

• tezauryzujące (akumulacyjne),
• dystrybutywne,
• kumulacyjne.

Fundusze akumulacyjne charakteryzują się tym, że nie wypłacają inwestorom żadnych dochodów. Wszystkie osiągnięte dochody (z dywidend, oprocentowania, zyski z różnic kursowych) są przez fundusz reinwestowane, przez co zwiększa się jego wartość. Dochodami inwestorów są w tym przypadku przyrosty wartości posiadanych jednostek uczestnictwa, certyfikatów inwestycyjnych lub akcji.

Odmienne zasady wypłaty zysków stosują fundusze dystrybutywne, które wypłacają inwestorom wszystkie wypracowane zyski.

Z kolei cechą funduszy kumulacyjnych jest zachowanie podstawowej substancji lokat. Oznacza to, że zyski ze zbycia papierów wartościowych powiększają wartość aktywów funduszu i są ponownie reinwestowane, a między inwestorów rozdzielane są jedynie przychody uzyskane z dywidend i odsetek. Zyski kursowe i zyski wynikające z prawa poboru zwiększają wartość funduszu.

Biorąc pod uwagę kryterium opłat i prowizji fundusze inwestycyjne dzieli się na:

• fundusze bezprowizyjne,
• fundusze prowizyjne.

Fundusze bezprowizyjne nie pobierają opłat lub prowizji za nabywanie jednostek uczestnictwa. Oznacza to, że całość środków inwestora (oprócz opłaty menedżerskiej za zarządzanie) przeznaczona jest na lokaty w papiery wartościowe. Z reguły fundusze te same rozprowadzają jednostki uczestnictwa, bez pomocy wyspecjalizowanych pośredników.

Z kolei fundusze prowizyjne pobierają prowizję z tytułu nabycia bądź umorzenia jednostek uczestnictwa. Fundusze mogą pobierać prowizje przy nabywaniu jednostek ("na wejściu") lub w momencie ich umarzania ("przy wyjściu"). Istnieją również fundusze, które pobierają opłaty lub prowizje zarówno w chwili nabywania, jak i zbywania jednostek. Wysokość prowizji może być stała albo może się zmieniać w zależności od okresu przetrzymywania środków w funduszu. Prowizje pokrywają z reguły koszty marketingu i dystrybucji jednostek uczestnictwa.

Z drugiej części tekstu dowiesz się jakie są specjalne rodzaje funduszy inwestycyjnych.

Więcej przydatnych informacji na temat poruszania się po środowisku inwestorskim znajdziesz w książce "Rynki, instrumenty i instytucje finansowe" J. Czekaja (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008). Książkę znajdziesz w księgarni internetowej www.ksiegarnia.pwn.pl, wpisując w pole wyszukiwarki zwrot "rynki instrumenty".

Mariusz Ludwiński