Poniższy tekst pomoże ci odnaleźć się w ofertach finansowych banków, zrozumieć co tak naprawdę one oferują i czy warto w nie wchodzić.

Czekając na zakończenie się pożaru giełdowego, można ten czas przeznaczyć na podszkolenie się w podstawowej wiedzy inwestorskiej o rynkach i instrumentach finansowych. Świetną książką do tego jest "Rynek, instrumenty i instytucje finansowe" pod redakcją Jana Czekaja (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008). Poniższy tekst pomoże ci odnaleźć się w ofertach finansowych banków, zrozumieć co tak naprawdę one oferują i czy warto w nie wchodzić. Użycie fragmentu, wszelkie skróty i uzupełnienia za zgodą Wydawcy.

Po lekturze pierwszej części tekstu znasz już podstawowe rodzaje funduszy inwestycyjnych i na czym one zarabiają. Teraz poznasz specjalne rodzaje funduszy inwestycyjnych z "wyższej szkoły jazdy".

Poza przedstawionymi wcześniej zasadniczymi rodzajami funduszy ustawa z maja 2004 r. przewiduje również możliwość istnienia szczególnych konstrukcji funduszy inwestycyjnych. Są to:

• fundusze z różnymi kategoriami jednostek uczestnictwa,
• fundusze z wydzielonymi subfunduszami,
• fundusze podstawowe i powiązane.

Fundusze inwestycyjne z różnymi kategoriami jednostek uczestnictwa mogą być tworzone przez fundusze inwestycyjne otwarte oraz specjalistyczne fundusze inwestycyjne otwarte. Fundusze te mogą zbywać jednostki uczestnictwa różniące się od siebie związanym z nimi sposobem pobierania opłat manipulacyjnych lub opłat obciążających aktywa funduszu. Kategorie jednostek zbywanych przez fundusz powinien określać statut funduszu przez wskazanie praw i obowiązków, jakie z nich wynikają. W przypadku tych funduszy istotne jest to, że jednostki uczestnictwa różniące się od siebie związanym z nimi sposobem pobierania opłat obciążających aktywa funduszu powinny być zbywane i odkupywane po cenie wynikającej z podzielenia aktywów funduszu netto przypadających na poszczególne kategorie jednostek uczestnictwa przez liczbę jednostek uczestnictwa danej kategorii.

Wszystkie rodzaje funduszy, tj. otwarte, specjalistyczne otwarte oraz zamknięte, mogą tworzyć fundusze inwestycyjne z wydzielonymi subfunduszami (tzw. fundusze parasolowe). Istotą funduszu z wydzielonymi subfunduszami jest podział jego aktywów między poszczególne subfundusze, z których każdy może stosować inną politykę inwestycyjną. W zasadzie subfundusze można traktować jako oddzielne fundusze, z tym jednak że nie mają one osobowości prawnej.

Ogólne zasady dotyczące ograniczeń inwestycyjnych, polityki w zakresie zaciągania kredytów i pożyczek, udzielania pożyczek papierów wartościowych i pożyczek pieniężnych obowiązujące dla danego rodzaju funduszu inwestycyjnego obowiązują również w odniesieniu do wartości aktywów każdego subfunduszu. Portfel inwestycyjny subfunduszu nie może zawierać jednostek uczestnictwa lub certyfikatów inwestycyjnych związanych z innym subfunduszem wydzielonym w ramach danego funduszu inwestycyjnego.
Fundusz inwestycyjny otwarty lub specjalistyczny fundusz inwestycyjny otwarty, jeżeli są funduszami z wydzielonymi subfunduszami, są zobowiązane do prowadzenia, w ramach rejestru uczestników, subrejestrów dla każdego subfunduszu. Ceny, po jakich fundusz zbywa i odkupuje jednostki uczestnictwa, powinny wynikać z podzielania wartości aktywów netto każdego z subfunduszy przez liczbę jednostek uczestnictwa w tym subfunduszu ustaloną na podstawie subrejestru uczestników tego subfunduszu.

Fundusz inwestycyjny zamknięty, który jest funduszem z wydzielonymi subfunduszami, emituje certyfikaty inwestycyjne związane z poszczególnymi subfunduszami.

Cena sprzedaży nie powinna być niższa niż wartość aktywów netto przypadająca na certyfikaty związane z poszczególnymi subfunduszami, chyba że statut funduszu dopuszcza i określa maksymalną różnicę pomiędzy wartością netto aktywów netto przypadającą na jeden certyfikat związany z danym funduszem a jego ceną.

Towarzystwo funduszy inwestycyjnych może utworzyć fundusz inwestycyjny, który będzie zbywał jednostki uczestnictwa lub certyfikaty inwestycyjne wyłącznie określonym w statucie innym funduszom inwestycyjnym utworzonym przez to samo towarzystwo. Są to tak zwane fundusze inwestycyjne podstawowe i powiązane. Fundusz podstawowy i po-wiązany może być utworzony jako fundusz inwestycyjny otwarty, specjalistyczny fundusz inwestycyjny otwarty oraz fundusz inwestycyjny zamknięty, przy czym fundusz podstawowy i fundusz powiązany mogą być funduszami różnego rodzaju.

Do funduszy podstawowych i powiązanych stosuje się zasadniczo odpowiednie przepisy regulujące zasady działania tego rodzaju funduszu inwestycyjnego, w którym występuje dany fundusz inwestycyjny podstawowy lub powiązany. Występują jednak pewne różnice, dotyczące kilku kwestii. Na przykład fundusz inwestycyjny otwarty lub specjalistyczny fundusz inwestycyjny otwarty utworzony jako fundusz podstawowy nie ma obowiązku publikowania prospektu informacyjnego lub skrótu tego prospektu. Także fundusz inwestycyjny zamknięty, jeżeli jest tworzony jako fundusz podstawowy, nie ma obowiązku sporządzania prospektu emisyjnego. Jest to zrozumiałe w sytuacji, gdy jednostki uczestnictwa lub certyfikaty danego funduszu są przeznaczone dla z góry określonych odbiorców, którymi są inne fundusze utworzone przez to samo towarzystwo jako fundusze powiązane. Natomiast fundusze inwestycyjne powiązane są zobowiązane do zamieszczania w prospektach emisyjnych informacji o funduszu podstawowym w takim zakresie, w jakim jest to konieczne do oceny ryzyka inwestycyjnego funduszu podstawowego.

Aktualnie obowiązujące przepisy prawne umożliwiają także tworzenie szczególnych typów funduszy inwestycyjnych:

• funduszy rynku pieniężnego,
• funduszy portfelowych,
• funduszy sekurytyzacyjnych,
• funduszy aktywów niepublicznych.

Funduszem rynku pieniężnego jest taki fundusz inwestycyjny, który lokuje aktywa wyłącznie w instrumenty rynku pieniężnego oraz depozyty o terminie zapadalności nie dłuższym niż rok. Zgodnie z ustawą maksymalny, ważony wartością lokat, średni termin do wykupu lokat wchodzących w skład portfela inwestycyjnego funduszu nie może być dłuższy niż 90 dni.

Fundusz portfelowy może działać jako fundusz inwestycyjny zamknięty, dokonujący w sposób ciągły emisji publicznych certyfikatów inwestycyjnych. Statut funduszu portfelowego określa szczegółowo zasady emisji certyfikatów inwestycyjnych, a także zasady konstrukcji oraz skład portfela inwestycyjnego. Portfel inwestycyjny funduszu może się opierać na składzie portfela papierów wartościowych będącego podstawą ustalania wartości uznanego indeksu regulowanego rynku papierów wartościowych (portfel indeksowy) lub być portfelem o składzie określonym w statucie funduszu, nie opartym na indeksie (portfel bazowy).

Certyfikaty funduszu portfelowego mogą być emitowane w wyniku wniesienia do funduszu, na zasadach określonych w statucie, pakietu papierów wartościowych, tytułów uczestnictwa w instytucjach wspólnego inwestowania mających siedzibę za granicą oraz środków pieniężnych. Z kolei wykupienie certyfikatów inwestycyjnych również może być dokonane za pomocą przeniesienia, na żądanie uczestnika funduszu, własności odpowiedniego pakietu papierów wartościowych, tytułów uczestnictwa w zagranicznych instytucjach wspólnego inwestowania oraz środków pieniężnych w proporcji określonej w statucie.

Kolejnym szczególnym typem funduszu inwestycyjnego jest fundusz sekurytyzacyjny. Fundusz inwestycyjny zamknięty może być utworzony jako fundusz sekurytyzacyjny dokonujący emisji certyfikatów inwestycyjnych w celu zgromadzenia środków na nabycie wierzytelności, w tym wierzytelności finansowanych ze środków publicznych.

Poszczególne serie certyfikatów inwestycyjnych mogą reprezentować różne prawa dotyczące:

• wysokości udziału w dochodach funduszu lub subfunduszu,
• wysokości udziału w aktywach funduszu lub subfunduszu w przypadku ich likwidacji,
• kolejności zaspokojenia roszczeń z tytułu posiadania certyfikatów inwestycyjnych.

Fundusze sekurytyzacyjne mogą być utworzone jako fundusze standaryzowane lub niestandaryzowane. Zasadnicza różnica między nimi polega na tym, że fundusz standaryzowany jest tworzony jako fundusz z wydzielonymi subfunduszami, zaś fundusz niestandaryzowany nie może być tworzony jako fundusz z wydzielonymi subfunduszami. Ponadto uczestnikami funduszu niestandaryzowanego mogą być wyłącznie osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. Osoby fizyczne mogą być uczestnikami takiego funduszu tylko wtedy, kiedy cena certyfikatu inwestycyjnego nie jest mniejsza niż równowartość w złotych 40 000 euro.

Fundusze sekurytyzacyjne poddane są ścisłym ograniczeniom inwestycyjnym, które stanowią, że fundusze te mogą lokować aktywa wyłącznie w:

• dłużne papiery wartościowe,
• jednostki uczestnictwa rynku pieniężnego,
• depozyty w bankach krajowych lub instytucjach kredytowych,
• instrumenty rynku pieniężnego,
• instrumenty pochodne.

Lokowanie aktywów w instrumenty pochodne jest dopuszczalne wyłącznie w celu ograniczenia ryzyka inwestycyjnego.

Fundusz inwestycyjny zamknięty lub specjalistyczny fundusz inwestycyjny otwarty stosujący zasady i ograniczenia inwestycyjne funduszu zamkniętego może być utworzony jako fundusz aktywów niepublicznych, lokujący co najmniej 80% wartości swoich aktywów w aktywa inne niż papiery wartościowe będące przedmiotem publicznej oferty lub dopuszczone do obrotu na rynku regulowanym oraz instrumenty rynku pieniężnego.

Odrębną kategorią funduszy inwestycyjnych są w Polsce Narodowe Fundusze Inwestycyjne (NFI). Fundusze te powstały i działają na podstawie ustawy z dnia 30 kwietnia 1993 r. o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich prywatyzacji (Dz. U. 1993, nr 44, poz. 202). NFI są specyficznymi funduszami inwestycyjnymi. Z punktu widzenia konstrukcji prawnej są to fundusze zamknięte, zorganizowane w formie spółek akcyjnych. Inwestycje w te fundusze nie polegają na powierzaniu im pieniędzy w zarządzanie, ale na nabyciu ich akcji na giełdzie. Jednocześnie NFI są specjalnymi funduszami prywatyzacyjnymi utworzonymi na potrzeby powszechnej prywatyzacji.

Więcej przydatnych informacji na temat poruszania się po środowisku inwestorskim znajdziesz w książce "Rynki, instrumenty i instytucje finansowe" J. Czekaja (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008). Książkę znajdziesz w księgarni internetowej www.ksiegarnia.pwn.pl, wpisując w pole wyszukiwarki zwrot "rynki instrumenty".

Mariusz Ludwiński