W codziennej bieganinie i gaszeniu pożarów zarządczych rzadko mamy czas zatrzymać się chwilę i zastanowić nad tym co właściwie robimy. Być może próbujemy złapać coś, co jest nieuchwytne - ponieważ nie umiemy właściwie do tego podejść. Być może usiłujemy osiągnąć nierealny cel - ponieważ nie potrafimy go poprawnie określić. Dlatego też warto raz na jakiś czas przyjrzeć się swoim poglądom na zarządzanie, przejrzeć kilka książek, zobaczyć jakie nowe pomysły można wykorzystać w praktyce oraz odświeżyć sobie podstawowe zasady zarządzania.

Do tego ostatniego świetnie nadaje się wydana właśnie książka "Zrozumieć zarządzanie" E. Kirejczyka (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008). Przedstawia ona 295 pytań związanych z całym zakresem zarządzania firmą, ludźmi, zasobami i procesami. Poniżej znajdziesz trzy pytania i odpowiedzi - dotyczące wyników firmy, sprawności (i wyrażeń zbliżonych) oraz restrukturyzacji. Wykorzystanie za zgodą Wydawcy.

Co się kryje pod terminem "wynik przedsiębiorstwa"?

Wynik przedsiębiorstwa to różnica między wielkością przychodów a jego kosztami. Wynik odejmowania może być dodatni - mamy wówczas do czynienia z dochodem czyli zyskiem, lub ujemny - czyli stanowić stratę. Jeżeli o sprzedaży lub przychodach mówimy jako obrotach, to najzręczniejsze językowo będzie nazwanie wyniku - "rezultatem".

Wynik czyli zysk lub strata może być podany w wielkościach brutto lub netto. Ta pierwsza wielkość dotyczy całego wyniku gospodarowania, druga - jej części pozostałej po zapłaceniu obowiązkowych podatków i opłat obciążających same zyski czyli najczęściej podatku dochodowego od osób fizycznych lub od osób prawnych, w zależności od formy przedsiębiorstwa. Różnica między zyskiem brutto i netto nie dotyczy natomiast podatków i opłat niezwiązanych z wynikiem np. podatku od nieruchomości lub opłat za rejestrację samochodów wliczanych w koszty działalności.

Wynik działalności może dotyczyć nie tylko przedsiębiorstwa jako całości, ale i jego elementów (zakładów, sklepów), a także rodzajów aktywności np. produkcji, handlu lub lokat finansowych. Obliczanie tych odcinkowych wyników stanowi bardzo ważny element zarządzania. Likwidacja funkcjonowania deficytowych odcinków może zmienić stratę organizacji w zyski. Analiza miejsc, w których powstają straty, może wskazać sposoby naprawy lub usprawnienia działalności organizacji. Dlatego w urzędowych rocznych sprawozdaniach finansowych wyodrębnione są często, oprócz wyników przedsiębiorstwa jako całości, wyniki uzyskane z działalności operacyjnej (czyli np. produkcji samochodów lub handlu kwiatami, a także sprzedaży zbędnego majątku), finansowej (odsetek od środków na koncie bankowym lub kosztów zaciągniętych kredytów) i zdarzeń nadzwyczajnych.

Wynik finansowy odniesiony do wielkości obrotów lub kapitału zaangażowanego w jego uzyskanie jest podstawą obliczenia rentowności i zyskowności czyli najpopularniejszych syntetycznych mierników efektywności gospodarowania. Rentowność obliczamy dzieląc wynik finansowy przez wielkość zaangażowanego kapitału. Zyskowność obliczamy dzieląc wynik finansowy przez wielkość sprzedaży. Tak otrzymane wskaźniki są wielkościami niemianowanymi, najczęściej niewielkimi ułamkami dziesiętnymi. Dla wygody można je pomnożyć przez 100% - będą wtedy wyrażone w procentach i przez to łatwiej zrozumiałe.

Jakie relacje zachodzą między terminami "skuteczność", "sprawność", "efektywność" i "wydajność"?

W języku potocznym słowa "skuteczność", "sprawność", "efektywność" i "wydajność" bywają używane jako synonimy. Jest to niezbyt poprawne. Od menedżera oczekuje się nieco większej znajomości niuansów terminologii fachowej, przydaje się to bardzo podczas czytania literatury (choć często sami autorzy mają z tym problemy, dlatego tym bardziej wiedzieć lepiej o co chodzi).

Skuteczność to cecha jakiegoś podmiotu (człowieka, organizacji, rozwiązania) oznaczająca zdolność do osiągnięcia założonego celu. W przypadku skuteczności nie liczą się koszty, ani uboczne skutki działania. Skuteczność może być stopniowalna, jeżeli samo osiągnięcie celu jest stopniowalne.

Sprawność w zarządzaniu to przede wszystkim zdolność do działania. "Sprawny" - mówi się zarówno o urządzeniu technicznym, jak i człowieku lub zespole ludzi. Często używa się tego pojęcia jako stopniowalnego - ludzie mogą być bardziej lub mniej sprawni. Skuteczność i sprawność mają jeden element wspólny - dotyczą zdolności do działania lub osiągnięcia celów, nie uwzględniając wielkości niezbędnych nakładów.

Relację efektów do nakładów uwzględnia efektywność - jest to korzyść odniesiona do nakładów (wydanych pieniędzy, poniesionego wysiłku itp.).

I wreszcie wydajność. Ten termin jest używany do skonkretyzowania rachunków efektywności. Jest to efektywność wyrażona w postaci ilorazu w który uzyskane korzyści są dzielone przez poniesione nakłady. Rachunek może być przeprowadzony w wielkościach naturalnych lub (częściej) pieniężnych. Ten drugi sposób ułatwia dokonywanie porównań między różnymi organizacjami lub rodzajami działalności.

Najczęstszymi wskaźnikami wydajności liczonymi w praktyce zarządzania są:

• wydajność pracy czyli wartość (w jednostkach pieniężnych) lub wielkość (w jednostkach naturalnych) produktu przypadająca na jednego pracownika,
• produktywność środków trwałych czyli wartość lub fizyczna ilość produktów przypadająca na jednostkę pieniężną (np. na jedną złotówkę) wartości środków trwałych (maszyn, budynków itd.) lub naturalną (np. jeden hektar), użytych w procesie produkcji.

Pojęcie wydajności pracy w zarządzaniu jest konkretniejsze i bardziej precyzyjne niż w języku potocznym, w którym bywa używane z odcieniem wartościującym, w sensie intensywności pracy lub nawet zaangażowania w nią. Najważniejszymi czynnikami kształtującymi wydajność pracy i produktywność kapitału w praktyce gospodarczej są branża i poziom wyposażenia technicznego konkretnej organizacji.

Na czym polega restrukturyzacja?

Restrukturyzacja oznacza dokonanie radykalnej, strategicznej i zazwyczaj kompleksowej zmiany kształtu organizacji i sposobu jej funkcjonowania. Mówi się co prawda o restrukturyzacji jakiegoś odcinka organizacji (np. produktu lub sieci dystrybucji), ale najczęściej restrukturyzacja obejmuje wiele elementów organizacji jednocześnie. Jej typowy obszary to:

• formalnoprawny - czyli zmiana formy własności; może dotyczyć fuzji i przejęć, ale także przekształcania przedsiębiorstwa państwowego lub rodzinnego w spółkę kapitałową, w której część udziałów lub akcji może stać się własnością wierzycieli,
• majątkowy - czyli najczęściej sprzedaż zbędnego lub słabo wykorzystanego majątku produkcyjnego (nawet całego zakładu) lub nieprodukcyjnego (zwłaszcza socjalnego),
• organizacyjny - czyli zmniejszenie liczby stanowisk kierowniczych, zmiana miejsc podejmowania decyzji, sposobu liczenia kosztów itp.,
• marketingowy - czyli zmiana rynku (jego sektora lub niszy) na którym działa organizacja, docelowego klienta, produktu, sieci dystrybucji, wizerunku firmy, metod i poziomu intensywności promocji itd.,
• finansowy - restrukturyzacja zadłużenia (w postaci układu sądowego lub ugody pozasądowej) lub zmiana sposobu finansowania działalności,
• technologiczny - zmiana wyposażenia technicznego i sposobu wytwarzania produktu,
• kadrowy - dostosowanie liczby zatrudnionych do rzeczywistych potrzeb, ale tażke zmiana kwalifikacji pracowników i odmłodzenie kadry, zwłaszcza kierowniczej.

Temu ostatniemu obszarowi restrukturyzacja zawdzięcza swoją złą opinię - słowo to stało się w Polsce niemal synonimem zwolnień grupowych.

Teoretycznie restrukturyzację można podzielić na rozwojową (zwaną też antycypacyjną i planowaną) polegającą na przystosowaniu organizacji do przewidywanych zmian otoczenia oraz naprawczą (dostosowawczą) polegającą na zareagowaniu na zmiany, które już nastąpiły.

Pozostałe 292 pytania i odpowiedzi porządkujące twoją wiedzę z dziedziny zarządzania znajdziesz w książce "Zrozumieć zarządzanie" Edwarda Kirejczyka (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008). Książkę znajdziesz w księgarni www.ksiegarnia.pwn.pl, wpisując w pole wyszukiwarki zwrot "zarządzanie kirejczyk".

Mariusz Ludwiński