Silna empatia zarówno lekarza prowadzącego jak i ochotników, którzy poddają się eksperymentowi powinna dawać nadzieję na pozytywny wynik badania, a w jego konsekwencji leczenia. Ochronę jednak, zarówno pacjenta jak i innych potencjalnych użytkowników nowego leku musi dawać prawo.

Dlatego, wszelkie działania rynku badań klinicznych podlegają obostrzeniom regulowanym między innymi przez: Deklarację Helsińską 1964 r., wraz ze wszystkimi nowelizacjami, rozporządzenie z 1999 r o szczegółowych zasadach powoływania i finansowana oraz trybie działania komisji bioetycznych, ustawę z 2001 r. regulującej badania kliniczne, czy rozporządzenie Ministra Zdrowia i Ministra Finansów z maja 2005 r.

Mimo to Polacy deklarują obawy, że obowiązujące ustawy oraz standardy etyczne, mówiące o szacunku, autonomii i prawach pacjenta, nie zapobiegają rażącym uchybieniom instytucji biomedycznych i farmaceutycznych. Szacuje się, że ok. 70% społeczeństwa dostrzega potrzebę przeprowadzania badań na ludziach. Jednakże jedynie 15% z tej grupy zgodziłaby się wziąć w nich udział. Czyżbyśmy nie wierzyli w hasło Hipokratesa Primum non nocere?

Wszystko co kojarzy się przeciętnemu Polakowi ze zdrowiem automatycznie wiąże się ze służbą zdrowia. Z badań przeprowadzonych przez CBOS w 2007 r. wynika że ponad połowa polskiego społeczeństwa deklaruje otwarte niezadowolenie z funkcjonowania tego systemu, między innymi ze względu na szerzącą się w nim korupcję.

Czy można więc założyć, że przeciętnemu Kowalskiego ta niechęć przekłada się na stosunek do badań klinicznych? Być może. Motywujące jest natomiast to, że pomału mija czas stereotypowego wierzenia, że badania kliniczne to niebezpieczne eksperymenty na ludziach, z których czerpią zyski wielkie korporacje. Większość z tych, którzy decydują się na udział w badaniach tłumaczy to chęcią przyczynienia się do ratowania ludzkiego życia i rozwoju nauki.

Problemem rozwoju polskiej medycyny jest również biurokracja. Obowiązujące w tej chwili procedury rejestracyjne stanowią olbrzymią barierę zarówno czasową jak i finansową. Centralna Ewidencja Badań Klinicznych (CEBK) - powołana w 1994, jest główną instytucją rejestrującą badania w Polsce. W zeszłym roku polski rynek badań klinicznych osiągnął wartość prawie 10% wyższą niż w 2006 r. Ze względu jednak na powyższe przeszkody, oraz nasycenie rynku w latach kolejnych specjaliści nie spodziewają się dalszych wzrostów.

Osobnym zagadnieniem, mającym olbrzymi wpływ na pozyskiwanie potencjalnych uczestników badań jest świadomość społeczna kreowana przez media. Ich funkcjonowanie w kontekście społecznym, kulturalnym i politycznym kreuje nie tylko szerokie pojęcie na dany temat, ale również subiektywne wrażenia jednostek, które często dużo mocniej odbija się na projektach niż ogólnie przyjęte mniemanie. Wpływ mediów jest rezultatem silnych oddziaływań, pochodzących z zasłyszanych lub przeczytanych treści.

Biorąc jednocześnie pod uwagę, że współczesne media opierają się na komercji a więc osiąganiu konkretnych zysków, często dochodzi do konfrontacji prawdy, korzyści społecznej i czystej zyskownej sensacji. Kierownicy projektów badań klinicznych zarzucają często mediom krótkowzroczność i tendencję do wyolbrzymiania sytuacji w kategoriach biało-czarne. Badania na ludziach od zawsze wzbudzały sensacje i kontrowersje.

Szacuje się jednak, że dzięki nowym lekom na rynku, a więc dzięki badaniom klinicznym w przeciągu ostatnich 20-30 lat średnia długość życia wzrosła o ok. 5 lat. Czy to wystarczający dowód potwierdzający słuszność przeprowadzania badań na ludziach? Prawdopodobnie najlepszy, szczególnie gdy weźmiemy pod uwagę choroby cywilizacyjne, na które umiera najwięcej Polaków.

Ryzyko jakie ponoszą osoby biorące udział w eksperymentach, według podstawowych i najważniejszych założeń wszelkich badań klinicznych, powinno równoważyć się z potencjalnymi zyskami dla całego społeczeństwa. Rzeczywista świadomość tych pacjentów powinna obejmować zarówno zagrożenia, korzyści jak i obostrzenia prawne, które ich chronią. W interesie zarówno lekarzy, sponsorów, jak i całego społeczeństwa leży aby komisje bioetyczne odbywały się w sposób obiektywny, profesjonalny i merytoryczny. Tylko wówczas ryzyko osobiste, które podejmują pacjenci ma sens.

Podwyższanie kwalifikacji zespołów prowadzących projekty badań klinicznych, jak również polepszanie świadomości całego społeczeństwa jest jedynym sposobem, aby stwarzać możliwości zdrowego a nawet długowiecznego społeczeństwa przyszłości. Dzięki projektom zmian na płaszczyźnie medycyny, polityki, prawa, mediów i socjologii możliwe jest kreowanie systemu państwa prospołecznego, w którym zarówno jednostka jak i kolektyw stają na równoważnych stanowiskach.

Anna Nowak
Institute for International Research Sp. z o. o.