Posiadanie w firmie działu badawczo-rozwojowego lub zespołu ds. innowacyjności to kwestia prestiżu. "Badania i rozwój" brzmi o niebo lepiej niż "dłubanie nowych produktów".

Sporo firm może czuć potrzebę stworzenia takiej komórki. Zanim jednak do tego dojdzie, warto przemyśleć ważną kwestię: co właściwie ten dział ma robić? Przynosi to bowiem konkretne efekty finansowe.

Jak można przeczytać w książce "Przygotowanie produkcji" Kazimierza Szatkowskiego (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008), do prac badawczo-rozwojowych (B+R lub R+D od "research and development") zalicza się:

• badania podstawowe (basic research),
• badania stosowane (applied research),
• prace rozwojowe (experimental development).

Badania podstawowe to prace teoretyczne i eksperymentalne, podejmowane w celu zdobycia lub poszerzenia wiedzy na temat przyczyn zjawisk i faktów, w zasadzie nieukierunkowane na uzyskanie konkretnych zastosowań praktycznych. Badania te postrzegane są najczęściej jako próby rozszerzenia wiedzy ogólnej. Mogą być prowadzone bez świadomości tego co można odkryć i bez konkretnego celu. Badania te dostarczają nowych teorii i praw nauki. Motywem ich prowadzenia może być zwykła ciekawość badaczy prowadzących badania lub też zorganizowana działalność badawcza mająca na celu odkrywanie nowych sekretów natury czy prawideł wiedzy. Wyniki tych badań nie mają zwykle komercyjnych zastosowań, jednak są podejmowane w oczekiwaniu na przyszłe korzyści. Są bardzo kosztowne, dlatego na luksus prowadzenia badań podstawowych mogą pozwolić sobie tylko kraje wysoko rozwinięte. Najczęściej prowadzone są w dużych ośrodkach uniwersyteckich, ponieważ prowadzenie ich może być powiązane z kształceniem uniwersyteckim lub przygotowywaniem nowych kadr naukowych. W ograniczonym zakresie prowadzą je także samodzielne jednostki naukowo-badawcze lub ośrodki finansowane przez wielkie korporacje przemysłowe. Przykładem badań podstawowych mogą być badania prowadzone nad właściwościami ciał stałych w zakresie niskich temperatur, a w wyniku ich prowadzenia odkrycie efektu nadprzewodnictwa metali w bardzo niskich temperaturach.

Badania stosowane to prace badawcze podejmowane w celu zdobycia nowej wiedzy mającej konkretne zastosowania praktyczne. Polegają one bądź na poszukiwaniu możliwych zastosowań praktycznych dla wyników badań podstawowych, bądź na poszukiwaniu nowych rozwiązań pozwalających na osiągnięcie z góry założonych celów praktycznych. Wynikami badań stosowanych są modele próbne wyrobów, procesów czy metod. Motywem podejmowania tych prac jest weryfikacja rezultatów badań podstawowych pod kątem ich praktycznego wykorzystania. Badania stosowane mogą dać początek nowej grupie dotąd nieznanych wyrobów lub procesów wytwórczych. Wyniki tych prac najczęściej utrzymywane są w ścisłej tajemnicy, ponieważ dają one szansę uzyskania sporych korzyści w wyniku wprowadzenia tych produktów na rynek. Przykładem badań stosowanych mogą być badania prowadzone nad praktycznym wykorzystaniem efektu nadprzewodnictwa. Efektem tych prac może być np. opracowanie podstaw teoretycznych konstrukcji magnesów wytwarzających bardzo silne pole magnetyczne i w związku z tym koncepcje przyszłego praktycznego wykorzystania tych magnesów.

Prace rozwojowe to prace w szczególności konstrukcyjne, technologiczno-projektowe oraz doświadczalne, które polegają na zastosowaniu istniejącej już wiedzy (uzyskanej dzięki pracom badawczym lub jako wynik doświadczenia praktycznego) do opracowania nowych lub istotnego ulepszenia istniejących materiałów, urządzeń, wyrobów, procesów, systemów czy usług, łącznie z przygotowaniem prototypów oraz instalacji pilotowych.

W skład tych prac mogą wchodzić:

• badania rynku pod kątem przyszłych potrzeb konsumentów lub zbytu wyrobów,
• badanie stanu obecnego i prognozowanie przyszłego rozwoju techniki w danej branży przemysłu,
• badania uzupełniające, patentowe czy licencyjne,
• budowa modeli i prototypów przyszłych produktów oraz ich badania,
• opracowanie dokumentacji konstrukcyjno-technologicznej przyszłego produktu.

Kontynuując powyższy przykład dotyczący nadprzewodnictwa metali i pola magnetycznego, należy dodać, że prace rozwojowe mogą dotyczyć opracowania super szybkich pojazdów na tzw. poduszce magnetycznej, wykorzystujące ideę silnika liniowego i magnesów o bardzo silnym polu magnetycznym.

Prace badawczo-rozwojowe dotyczące nowego produktu lub procesu wytwórczego obejmują wiele działań o różnym stopniu zaangażowania twórczego. Część podejmowanych działań wymaga dużego wysiłku twórczego, a inne niewielkiego (to nie oznacza, że można je pominąć jako mniej istotne). Szeroki zakres działań podejmowanych w ramach prac badawczo-rozwojowych wskazuje, że nie mają one tylko wymiaru naukowo-technicznego, choć aspekt ten dominuje w większości definicji prac B+R.

W klasycznym ujęciu przez prace badawczo-rozwojowe rozumiemy najczęściej działania polegające na rozwiązywaniu problemów naukowo-technicznych wymagających dużego zaangażowania twórczego. Pozytywne przyjęcie nowego produktu na współczesnym rynku wymaga jednak podejmowania (oprócz działań naukowo-technicznych) także działań marketingowych, ekonomicznych, organizacyjnych, a nawet w ograniczonym zakresie - polityczno-społecznych. Czy zatem wszystkie te działania można traktować jako prace badawczo-rozwojowe? Światowe instytucje takie jak UNESCO czy OECD definiują B+R jako pracę twórczą podjętą w sposób systematyczny w celu zwiększenia stanu wiedzy, włączając w to wiedzę o ludziach, kulturze i społeczeństwie, i wykorzystywanie tej wiedzy w nowych zastosowaniach. W myśl powyższej definicji działalność B+R powinna obejmować wyłącznie tzw. czystą działalność B+R, z pominięciem działalności ogólnotechnicznej i wspomagającej badania oraz prac wdrożeniowych i tzw. badań rutynowych. Innymi słowy, działalność B+R kończy się wraz z opracowaniem prototypu przyszłego wyrobu (może być oparty na działaniach marketingowych w zakresie analizy potrzeb klientów), ale nie wchodzi już w to np. planowanie kampanii sprzedaży produktu.

Podobnie w przypadku pojęcia "badania i rozwój" dość duże zamieszanie pojawia się również z działalnością innowacyjną. W potocznym słownictwie "innowacyjność" jest używana zamiennie z takimi pojęciami jak upowszechnianie postępu technicznego, działalność wynalazcza, działalność badawczo-rozwojowa.

Działalność innowacyjna to wszystkie czynności naukowe, technologiczne, organizacyjne, finansowe i handlowe (w tym inwestowanie w nową wiedzę), które prowadzą bądź mają prowadzić do wdrożenia technologicznie nowych lub udoskonalonych produktów albo procesów. Niektóre z nich mogą same z siebie mieć innowacyjny charakter, inne zaś nie mają waloru nowości, lecz są niezbędnym elementem wdrożenia.

Za proces innowacyjny należy też uznać zbiór czynności prowadzących od powstania koncepcji nowego produktu do jego skomercjalizowania. Istnieje duża różnorodność modeli procesów innowacyjnych, które różnią się stopniem skomplikowania i stopniem złożoności. Dla typowej innowacji produktowej przykładem pięcioetapowego cyklu innowacyjnego może być cykl proponowany przez P. Skaldawskiego. Pełny cykl innowacyjny składa się z następujących po sobie etapów, w których realizowane są określone zadania. Te etapy to:

• analiza pomysłu i możliwości jego wykorzystania w zakresie produkcji nowego wyrobu,
• wszechstronne badania marketingowe rynku pod kątem możliwości wprowadzenia hipotetycznego produktu,
• badania podstawowe i eksperymentalne prace rozwojowe związane z wykonaniem prototypu wyrobu,
• przebadanie egzemplarza prototypowego pod kątem porównania cech użytkowych z potrzebami potencjalnych użytkowników,
• badania testowe poziomu akceptowalności w wybranych grupach klientów.

Zaliczanie różnych działań jako działań z zakresu badań i rozwoju lub działań innowacyjnych ma konkretne efekty finansowe. W różnych krajach istnieją różne zasady zaliczania poszczególnych składników B+R do kosztów. Najwięcej kontrowersji budzi zaliczanie do prac B+R rutynowych usprawnień technicznych, kontroli i badań rynkowych prowadzonych w związku z uruchomieniem produkcji nowego wyrobu. Dlatego zanim zostaną podjęte jakiekolwiek działania lub uruchomione jakiekolwiek zasoby dla nowego działu, warto porozmawiać z ekspertem od księgowości o finansach, odliczeniach podatkowych oraz zasadach zaliczania prac rozwojowych w koszty prowadzenia działalności gospodarczej.

Więcej wiadomości i wskazówek na temat przygotowania produkcji w firmie znajdziesz w książce "Przygotowanie produkcji" Kazimierza Szatkowskiego (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008). Książkę znajdziesz w księgarni www.ksiegarnia.pwn.pl, wpisując w pole wyszukiwarki tytuł. Wykorzystanie za zgodą Wydawcy.

Mariusz Ludwiński dla Wydawnictwa Naukowego PWN