W 2003 roku Sejm RP przyjął dokument "Polityka ekologiczna Państwa na lata 2003-2006 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2007-2010". W 2006 roku Rada Ministrów przedłożyła Sejmowi RP projekt następnej polityki ekologicznej państwa na lata 2007-2010 z perspektywą do roku 2014, ale - ze względu na skrócenie kadencji - w 2007 roku parlament nie zdążył jej uchwalić

Obecne kierownictwo Ministerstwa Środowiska stwierdziło nadmierną ogólnikowość tego projektu oraz nieaktualność wielu istotnych elementów, szczególnie w odniesieniu do prawodawstwa Unii Europejskiej, i opracowano nowy dokument. 13 stycznia 2009 roku do Sejmu RP wpłynęła przedstawiona przez Prezesa Rady Ministrów "Polityka ekologiczna Państwa w latach 2009-2012 z perspektywą do roku 2016". Dokument ten tydzień później trafił do Komisji Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa.

W dokumencie stwierdzono, że planowane działania w obszarze ochrony środowiska w Polsce wpisują się w priorytety w skali Unii Europejskiej i cele 6. wspólnotowego programu działań w zakresie środowiska naturalnego. Zgodnie z ostatnim przeglądem wspólnotowej polityki ochrony środowiska do najważniejszych wyzwań należy zaliczyć działania na rzecz zapewnienia realizacji zasady zrównoważonego rozwoju oraz przystosowania do zmian klimatu i ochrony różnorodności biologicznej. Istotne będą też efekty prac nad propozycjami legislacyjnymi wchodzącymi w skład tak zwanego pakietu klimatyczno-energetycznego opublikowanego przez Komisję Europejską w styczniu 2008 roku. To projekt decyzji, w sprawie starań podejmowanych przez państwa członkowskie, zmierzających do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych w celu realizacji do 2020 roku zobowiązań wspólnoty dotyczących redukcji emisji gazów cieplarnianych (tzw. "decyzja non-ETS") oraz projekty dyrektyw zmieniających dyrektywę 2003/87/WE w celu usprawnienia i rozszerzenia wspólnotowego systemu handlu przydziałami emisji gazów cieplarnianych (tzw. "dyrektywa nowy ETS") i w sprawie geologicznego składowania dwutlenku węgla (tzw. "dyrektywa CCS").

Wyzwaniem będzie wdrożenie nowej dyrektywy 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza i czystego powietrza Europy. Kolejna ważna inicjatywa legislacyjna na poziomie wspólnotowym to projekt dyrektywy w zakresie emisji przemysłowych (tzw. "nowa IPPC"). Chodzi o usprawnienie systemu zapobiegania zanieczyszczeniom powodowanym przez działalność przemysłową oraz ich kontroli, przy jednoczesnym zapewnieniu, że nowe wymagania będą wprowadzane w sposób przemyślany, możliwy do wdrożenia oraz z poszanowaniem idei zrównoważonego rozwoju.

Trzeba też pamiętać, że Polska jest zobowiązana do implementacji całego prawodawstwa unijnego do krajowego systemu prawnego i spełnienia wielu trudnych do wypełnienia zobowiązań, których efektem będzie postęp w ochronie środowiska w ciągu najbliższych 8 lat.

Ten okres obejmuje najnowsza "Polityka ekologiczna państwa", w której zawarto najważniejsze wyzwania stające przed rządem, przedsiębiorcami i społeczeństwem, obejmujące przeciwdziałanie przed zanieczyszczeniami i ochronę między innymi powierzchni (gleby), wód i powietrza.

Wody

Wyzwaniem w najbliższych dekadach będzie racjonalne gospodarowanie zasobami wodnymi - zapewnienie wystarczającej ilości wody o odpowiedniej jakości dla potrzeb społeczeństwa, rolnictwa i przemysłu, przy jednoczesnej ochronie ludność i jej mienia przed skutkami powodzi. Zgodnie z polityką wspólnotową w zakresie zarządzania ryzykiem powodziowym niezbędne będzie opracowanie oceny ryzyka powodziowego dla obszaru całego kraju, a następnie na jej podstawie sporządzenie do końca 2013 roku map zagrożenia i map ryzyka powodziowego.

W 2006 roku utworzono Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, ale wciąż brakuje narzędzi dla skutecznego kierowania gospodarką wodną w odniesieniu do wymogów jakościowych wód. Narzuca je unijna dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Ramowa Dyrektywa Wodna) i dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/56/WE ustanawiająca ramy działań Wspólnoty w dziedzinie środowiska morskiego (Strategia Morska). Jej integralnym elementem jest Bałtycki Plan Działań - strategiczny dokument wypracowany przez konferencję ministerialną w ramach Konwencji o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego (HELCOM). Poza tym, ze względu na niewielkie zasoby wodne Polski, konieczna jest szeroka akcja wśród społeczeństwa dotycząca oszczędności wody pitnej, gdyż wciąż bardzo dużo jej marnotrawimy.

W 2007 roku rozpoczęto prace nad identyfikacją istotnych problemów gospodarki wodnej na obszarach dorzeczy w Polsce. Powstał dokument "Przegląd istotnych problemów na obszarach dorzeczy", a w ramach procesu planowania gospodarowania wodami kontynuowano prace w zakresie pogłębionej analizy oddziaływań i wpływów antropogenicznych na wody powierzchniowe i podziemne. Rozwój społeczno-gospodarczy Polski oraz wymagania wynikające z dyrektyw Unii Europejskiej wymusiły nowe spojrzenie na gospodarkę wodną. We wrześniu 2008 roku opracowano projekt Narodowej Strategii Gospodarowania Wodami 2030 (z uwzględnieniem etapu do 2015 roku).

Na realizację przedsięwzięć służących ochronie środowiska i gospodarkę wodną w 2007 roku wydatkowano łącznie 9,7 mld zł (ceny 2007 rok) Oznacza to wzrost nakładów na ochronę środowiska o około 9 proc. i ponad 12 proc. na gospodarkę wodną (w cenach z 2007 roku.) w porównaniu z rokiem 2006. Niemal w połowie środki na projekty realizowane w 2007 roku pochodziły od inwestorów - przedsiębiorstw i gmin. Pomimo braku aktualnych danych dotyczących wydatków poniesionych na ochronę środowiska i gospodarkę wodną w roku 2008, wszystko wskazuje na to, że trend wzrostowy został utrzymany.

Trudne do wypełnienia będą podjęte w Traktacie Akcesyjnym zobowiązania odnośnie do ochrony wód przed zanieczyszczeniem. Na spełnienie wymagań postawionych przez Unię Europejską do 2015 roku potrzeba niemal 60 mld zł, albowiem do tego czasu wszystkie większe miejscowości mają być wyposażone w nowoczesne, wysokosprawne oczyszczalnie ścieków, współpracujące z szeroko rozbudowanymi sieciami kanalizacyjnymi. Realizacja tego zadania pomoże istotnie w zrealizowaniu celów wspomnianego Bałtyckiego Planu Działań w ramach Konwencji HELCOM. Nie można też zapominać o ochronie głównych zbiorników wód podziemnych - strategicznej rezerwie czystej wody dla ludności - przed nadmierną i nieuzasadnioną ich eksploatacją oraz zanieczyszczeniami z powierzchni terenu. Zbiorniki te mogą nas uratować jeśli prawdziwe okażą się prognozy mówiące o deficycie wody w Polsce w najbliższych dekadach.

Powietrze

W ciągu ostatnich 20 lat Polska dokonała wielkiego postępu w ograniczeniu emisji pyłów i gazów do atmosfery, ale - w skali Unii Europejskiej - wciąż jeszcze jest ona znaczna. Nie zapominajmy, że w Traktacie Akcesyjnym i dyrektywie 2001/81/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z października 2001 roku, w sprawie krajowych poziomów emisji dla niektórych rodzajów zanieczyszczenia powietrza (dyrektywie pułapowej), Polska się zobowiązała do znacznej redukcji emisji SO2, NOx, NH3 i lotnych związków organicznych do roku 2010 oraz znacznej redukcji emisji SO2 i NOx z kotłów o mocy powyżej 50 MW już w 2008 roku. Narzucone Polsce limity są niezwykle trudne do dotrzymania, bo 95 proc. energii elektrycznej i 80 proc. energii cieplnej uzyskujemy ze spalania węgla (kamiennego i brunatnego).

W 2008 roku weszła w życie dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50/WE w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (dyrektywa CAFE), która narzuca niezwykle ostre stężenia dopuszczalne dla drobnych pyłów, o granulacji poniżej 2,5 m, i wymusza znaczące ograniczenie narażenia ludności na ich oddziaływanie. W 161 strefach (powiatach lub dużych aglomeracjach) na terenie kraju, które nie spełniają unijnych standardów jakości powietrza, muszą być opracowane i zrealizowane programy naprawcze. Szczególnie trudne zadania związane z ochroną atmosfery, a właściwie z przeciwdziałaniem zmianom klimatu, wynikają z przyjętej przez Radę Europejską wiosną 2007 roku decyzji o redukcji emisji dwutlenku węgla z terenu Unii o 20 proc. do roku 2020. Poza tym Rada Europejska przyjęła, że w 2020 roku udział odnawialnych źródeł w produkcji energii wyniesie co najmniej 20 proc. i o tyleż samo wzrośnie efektywność energetyczna.

W ślad za tą decyzją Komisja Europejska zaproponowała pakiet czterech dyrektyw, których celem jest spełnianie decyzji Rady. Wysiłki podejmowane na rzecz ochrony klimatu Ziemi trudno kwestionować, ale wiele propozycji Komisji jest trudnych do zaakceptowania przez Polskę. Zakończenie negocjacji nad pakietem dyrektyw klimatyczno-energetycznych jest przewidziane najpóźniej wiosną 2009 roku. Niezależnie od ustaleń konieczne jest znaczne przyspieszenie wykorzystania odnawialnych źródeł energii oraz wprowadzenie oszczędności energii w przemyśle, transporcie i przez społeczeństwo. Modernizacji wymaga także sektor energetyczny.

Ziemia

W przeciwieństwie do ochrony atmosfery i ochrony wód, gospodarka odpadami nie została uwzględniona w procesie transformacji ustrojowej Polski. Według danych Inspekcji Ochrony Środowiska ponad 75 proc. naruszeń prawa dotyczy złej gospodarki odpadami. Brak postępów jest szczególnie widoczny w będącej w gestii samorządów gospodarce odpadami komunalnymi, z których ponad 90 proc. nadal trafia na składowiska. Dowodzi to nieskuteczności systemu zbierania i recyklingu odpadów. Niezbędna jest więc jego szybka reforma. Zwłaszcza, że w tym zakresie obowiązuje dziewięć dyrektyw unijnych, które uzupełniają zobowiązania wynikające z Traktatu Akcesyjnego.

W dziedzinie gospodarki odpadami w latach 2007-2008 rozpoczęto i zakończono prace nad projektami ustaw o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi, ustawy o bateriach i akumulatorach, ustawy z 2008 roku. o odpadach wydobywczych, ustawy o zmianie ustawy o odpadach, ustawy o zmianie ustawy o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym oraz o zmianie niektórych innych ustaw. Opracowano i skonsultowano społecznie zarówno założenia, jak i projekt ustawy o przeciwdziałaniu uciążliwości zapachowej.

W Krajowym Planie Gospodarki Odpadami 2010 i planach wojewódzkich zaplanowano budowę instalacji do termicznego przekształcania odpadów. Jedyny taki zakład w Polsce jest w Warszawie (trwa budowa w Szczecinie).

Trzeba sobie też uzmysłowić, że Polska jest krajem, którego ponad 60 proc. powierzchni zajmują użytki rolne, w tym 45 proc. powierzchni to grunty orne. Niestety, 34 proc. tych gruntów to gleby słabe, dające niewielkie plony. Na domiar złego, aż 25 proc. gleb jest zagrożonych erozją wietrzną, a 28 proc. - erozją wodną. Z kolei 28,9 proc. terytorium Polski zajmują tereny leśne. Największym ich gospodarzem jest Państwowe Gospodarstwo Leśne "Lasy Państwowe" (zarządza 78,1 proc. obszarów leśnych), które muszą przestawić się z obecnie dominujących celów gospodarczych na wielofunkcyjność, zgodnie z zasadami trwale zrównoważonej gospodarki leśnej. Wszyscy wiemy, że las dostarcza drewno oraz jest miejscem rekreacji i wypoczynku, ale ponadto chroni różnorodność biologiczną, zwiększa retencję wody i chroni gleby przed erozją. Od ponad 10 lat są ustanawiane tak zwane leśne kompleksy promocyjne, w których są doskonalone zasady wielofunkcyjnej gospodarki leśnej. 19 takich kompleksów - wzorów gospodarowania w lasach w przyszłości - obejmuje blisko 1/8 powierzchni lasów państwowych. Ważne jest zwiększenie lesistości do 30 proc. powierzchni kraju w 2020 roku., a także zalesienie bądź zadrzewienie tak zwanych korytarzy ekologicznych, łączących poszczególne kompleksy leśne, które mają szczególnie duże znaczenie dla zachowania i rozwoju różnorodności biologicznej fauny i flory.

Priorytetem w zakresie ochrony powierzchni ziemi jest ochrona przed erozją (przez zakrzewianie śródpolne i wzdłuż cieków wodnych), stosowanie dobrych praktyk rolnych oraz rekultywacja terenów zdegradowanych i zdewastowanych przyrodniczo przez przywracanie im wartości przyrodniczej lub użytkowej. W Polsce jest 65 tys. ha takich terenów, a w 2006 roku rekultywacji poddano jedynie 1,5 tys. ha (2,3 proc.).

Zasoby leśne kraju w latach 2007-2008 zwiększyły się: na koniec 2007 roku lasy zajmowały 9 048 tys. ha, a lesistości wyniosła 28,9 proc. W 2007 roku zalesiono 13,3 tys. ha gruntów wszystkich kategorii własności, a blisko 360 ha uznano za zalesienia powstałe w wyniku sukcesji naturalnej. Przewiduje się, że ze względu na dokonane w Programie Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 zmiany warunków zalesiania gruntów rolnych, rozmiar zalesień w 2008 roku będzie niższy niż rok wcześniej.

Wyzwania i ich koszty

Do roku 2012 należy wdrożyć wytyczne metodyczne dotyczące uwzględnienia w planach zagospodarowania przestrzennego wymagań ochrony środowiska i gospodarki wodnej, w szczególności wynikających z opracowań ekofizjograficznych, prognoz oddziaływania na środowisko (wraz z poprawą jakości tych dokumentów) oraz przepisy umożliwiające przeprowadzanie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko już na etapie studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego (które jest opracowaniem planistycznym obejmującym teren całej gminy). Konieczne jest zatwierdzenie wszystkich obszarów europejskiej sieci Natura 2000 i sporządzenie dla nich planów ochrony, wdrożenie koncepcji korytarzy ekologicznych, uwzględnianie obszarów narażonych na niebezpieczeństwo powodzi, określenie zasad ustalenia progów tak zwanej chłonności środowiskowej oraz pojemności przestrzennej zależnie od typu środowiska, wprowadzenie mechanizmów ochrony zasobów złóż kopalin przed zagospodarowaniem powierzchni uniemożliwiającym przyszłe wykorzystanie oraz uwzględnienie w planach zagospodarowania przestrzennego wyników monitoringu środowiska, w szczególności w zakresie powietrza, wód i hałasu.

Natomiast w perspektywie średniookresowej, do 2016 roku, jest konieczne przywrócenie właściwej roli planowania przestrzennego na obszarze całego kraju. W szczególności dotyczy to miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, które powinny być podstawą lokalizacji nowych inwestycji.

Resort szacuje, że niezbędne nakłady na wykonanie zadań określonych w polityce ekologicznej na lata 2009-2012 wyniosą 66,2 mld zł (wszystkie wartości w cenach z 2007 roku.), a na lata 2013-2016 - 63,5 mld zł. Tak wysokie koszty wynikają przede wszystkim ze zobowiązań zawartych w podpisanym Traktacie Akcesyjnym. Ich wdrożenie pochłonie ponad 80 proc. zapotrzebowania na środki finansowe dla realizacji celów polityki ekologicznej: 54,3 mld zł na lata 2009-2012 i 52,8 mld zł na lata 2013-2016. Przy obecnym poziomie inwestowania w przedsięwzięcia proekologiczne - średnioroczne nakłady inwestycyjne ponoszone na ochronę środowiska i gospodarkę wodną podawane przez GUS w ostatnich latach (w cenach bieżących) wykazywały niewielką tendencję wzrostową i kształtowały się w granicach od 6,4 mld zł w 2002 roku do 8,9 mld zł w 2006 roku oraz do 9,8 mld zł w 2007 roku. Roczne wydatki na ochronę środowiska i gospodarkę wodną będą wymagały znacznego wzrostu w najbliższych 8 latach.

W okresie 2009-2012 nakłady potrzebne na realizację przedsięwzięć związanych z ochroną powietrza atmosferycznego wyniosą 19,3 mld zł, ochroną wód i gospodarką wodną - 36,1 mld zł, gospodarką odpadami - 6,7 mld zł. Na inne cele polityki ekologicznej, obejmujące ochronę przed hałasem i polami elektromagnetycznymi, ochronę powierzchni ziemi, ochronę przyrody, różnorodności przyrodniczej i krajobrazu, działalność badawczo-rozwojową w ochronie środowiska, monitoring oraz pozostałą działalność w ochronie środowiska (poważne awarie, chemikalia, biotechnologie i GMO, promieniowanie jonizujące), potrzeba 4,1 mld zł.

Natomiast w latach 2013-2016 na ochronę powietrza atmosferycznego trzeba będzie wydatkować 21,3 mld zł, na ochronę wód i gospodarkę wodną - 34,4 mld zł, gospodarkę odpadami - 4,6 mld zł. Na inne cele polityki ekologicznej szacuje się nakłady w tym okresie na kwotę 3,2 mld zł.

Warto jeszcze dodać, że w listopadzie 2008 roku rozpoczął działalność nowy organ (wyspecjalizowane służby ochrony środowiska): Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska i regionalni dyrektorzy ochrony środowiska, stanowiący pion administracji rządowej na szczeblu centralnym oraz regionalnym. W swoich kompetencjach mają kwestie związane z ocenami oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, zarządzaniem ochroną przyrody (w tym europejską ekologiczną siecią Natura 2000) oraz zagadnieniami odpowiedzialności za szkody w środowisku. Nowa instytucja powinna znacznie uprościć i przyspieszyć procedury środowiskowe, wymagane w fazie przygotowania inwestycji. Czy tak będzie, czas pokaże.

Robert Owczarek