Problematyka dozwolonych i niedozwolonych klauzul umownych jest obecnie bardzo żywa, szczególnie w kontekście uznawania przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów szeregu postanowień umownych, zawieranych z konsumentami, za niedozwolone. Dla potrzeb niniejszego opracowania omówiłem pokrótce dozwolone i niedozwolone klauzule umowne.

Klauzule salwatoryjne

Salvare oznacza po łacinie ratować. Nazwa omawianej klauzuli wiele mówi o jej funkcji - ma ona bowiem na celu "ratowanie" kontraktu w razie nieważności niektórych jego postanowień. Toteż postanowienia umów, stanowiące że nieważność poszczególnych postanowień nie wpływa na ważność pozostałych składników umowy, można uznać za wystarczający dowód zamiaru stron, wykluczający potrzebę dalszego badania, czy bez nieważnych postanowień czynność zostałaby dokonana. Umowa może przewidywać dodatkowe, zastępcze postanowienia na wypadek nieważności części jej treści - postanowienia te należy traktować jak pozostałą część umowy, a więc uznać za skuteczne, o ile oczywiście nie są sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego.

Postanowienia określane jako klauzula salwatoryjna występują w co najmniej trzech odmianach: " po pierwsze, chodzić może o klauzulę, zgodnie z którą w razie nieważności niektórych postanowień umowy, pozostałe postanowienia pozostają w mocy,
" po drugie, może to być klauzula przewidująca, iż w razie nieważności niektórych postanowień danej umowy, strony zobowiązują się do ich zastąpienia innymi, ważnymi postanowieniami, których treść nie jest z góry określona,
" po trzecie, określenie to może oznaczać klauzulę przewidującą, że w razie nieważności niektórych postanowień umowy, w ich miejsce wchodzą inne, "rezerwowe" postanowienia, które są z góry określone.

Kary umowne

Kolejną dozwoloną klauzulą umowną jest kara umowna. Kary umowne pozwalają na zabezpieczenie prawidłowej realizacji umowy i ułatwiają dochodzenie przed sądem ewentualnej szkody, powstałej na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Dlatego są one coraz powszechniej stosowane w umowach między przedsiębiorcami. Mogą być stosowane jednak tylko wówczas, gdy chodzi o zabezpieczenie wykonania zobowiązania niepieniężnego.

Ogólne regulacje dotyczące kar umownych zawiera Kodeks cywilny. Zgodnie z przepisami, strony mogą zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy pieniężnej. Zatem kontrahenci mogą w treści umowy zamieścić zapis przewidujący obowiązek zapłaty kary umownej o określonej wysokości, na wypadek niewykonania lub wadliwego wykonania zobowiązania. W praktyce, kary umowne wprowadza się często w celu zmobilizowania kontrahentów do terminowego wykonania zobowiązania. Zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie zwalnia dłużnika z obowiązku zapłaty w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody (Uchwała SN (7) z 6.11.2003 r., III CZP 61/03, OSNC Nr 5/2004, poz. 69).

Już w umowie przedwstępnej strony mogą ustalić zasady ustalania odszkodowania, obowiązujące w umowie przyrzeczonej. Także w umowie ramowej możliwe jest zastrzeżenie kary w umowie zmieniającej tę wcześniejszą. Zastrzeżenie kary umownej jest także możliwe w postanowieniach wzorców umownych, jak i w odniesieniu do zobowiązań pozaumownych.

Klauzule waloryzacyjne

Swoistym odstępstwem od zasady nominalizmu są klauzule waloryzacyjne. Strony zawierające umowę - jeśli przewidują inflację lub deflację - mogą zastrzec, że wartość świadczenia pieniężnego określona zostaje do innego niż pieniądz miernika wartości. Przepis art. 358 §2 kc. nie wprowadza żadnych ograniczeń w odniesieniu do rodzaju umów, w których klauzule waloryzacyjne mogą być zastrzegane. Jednak zasadny wydaje się pogląd, że granice kształtowania umownych klauzul waloryzacyjnych wyznacza art. 353 kc., czyli nie będą one dopuszczalne, gdy wysokość świadczenia pieniężnego określa bezwzględnie wiążący przepis ustawy. W praktyce klauzule tego typu mają sens w wypadku umów o dłuższym czasie trwania, choć oczywiście nie ma przeszkód, aby strony posługiwały się nimi także w umowach krótkoterminowych (o ile uzasadnia to dynamika zmian wartości pieniądza). Z taką sytuacją mamy do czynienia choćby w obecnej sytuacji globalnego kryzysu, który w bardzo krótkim czasie spowodował znaczne osłabienie złotego. Z kolei w zakresie rodzajów mierników wartości, którymi mogą posługiwać się strony umowy, Kodeks Cywilny nie przewiduje ograniczeń. Może to być więc złoto, drogie kamienie, zboże, określona grupa dóbr konsumpcyjnych, a także waluty obce. Pieniądz obcy nie pełni wówczas funkcji pieniądza a miernika wartości.

Odsetki umowne

Należą do najczęściej stosowanych w obrocie gospodarczym zabezpieczeń na wypadek opóźnień w realizacji umowy lub płatności. Wysokość odsetek ustalają obie strony umowy w chwili jej podpisania, a ich wysokość regulowana jest przez zapisy umowy (stąd nazwa odsetki umowne). Wierzyciel może zażądać odsetek już od następnego dnia po przekroczeniu terminu płatności.

Podstawowe znaczenie w praktyce mają odsetki pieniężne, jako świadczenie uboczne, płatne periodycznie. Związane są głównie z czynnościami prawnymi kredytowymi i stanowią postać wynagrodzenia za korzystanie z cudzego kapitału. Odsetki mogą być ustawowe bądź umowne. Nie ma więc przeszkód, aby w umowie strony zastrzegły płatność odsetek za to, że wierzyciel nie może np. korzystać z pożyczonych pieniędzy do chwili ich zwrotu. Taka umowa staje się wówczas umową odpłatną. Odsetki umowne mogą być (co do zasady) ustalane przez strony w wysokości wynikającej z popytu i podaży na rynku kapitałowym. Obowiązuje jednak ustawowy zakaz zastrzegania w umowach odsetek przekraczających wartość stanowiącą odsetki maksymalne, zdefiniowane jako czternastokrotność stopy kredytu lombardowego NBP. Kodeks przewiduje także zakaz umawiania się z góry o odsetki od zaległych odsetek, w celu ochrony dłużnika przed nadmiernymi obciążeniami z tytułu odsetek. Wierzyciel może także zażądać odsetek od zaległych odsetek, ale dopiero w chwili wytoczenia o nie powództwa.

Niedozwolone klauzule umowne

O ile dozwolone klauzule umowne są często stosowane w obrocie i nie budzą dużych kontrowersji, o tyle klauzule niedozwolone budzą wiele emocji - tym bardziej, że coraz częściej zapisy umowne stosowane m.in. przez deweloperów czy biura podróży, są uznawane przez sąd za niedopuszczalne. Przepis art. 385 kc. zawiera klauzulę generalną, na mocy której pozbawione mogą być mocy wiążącej postanowienia zamieszczone w umowie zawartej z konsumentem, określone przez ustawodawcę jako niedozwolone postanowienia umowne, inaczej klauzule abuzywne. Przesłanki uznania danego postanowienia za niedozwolone są następujące:
" umowa została zawarta pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem,
" postanowienie umowy nie zostało z konsumentem indywidualnie uzgodnione,
" postanowienie określa prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąca narusza jego interesy,
" postanowienie nie dotyczy głównych świadczeń stron.

Postanowienie, które nie jest indywidualnie uzgodnione to takie, na które konsument nie miał rzeczywistego wpływu. Natomiast sprzeczne z dobrymi obyczajami będą takie postanowienia, które zmierzają do niedoinformowania, dezorientacji i wywołania błędnego przekonania u klienta. Wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności oraz ukształtowanie stosunku umownego z naruszeniem równorzędności stron.

Katalog niedozwolonych postanowień umownych znajduje się w art. 385 kc. Jest to katalog otwarty, zawierający tylko najczęściej spotykane w praktyce klauzule. Ich wspólną cechą jest nierównomierne rozłożenie praw, obowiązków i ryzyka między stronami prowadzące do zachwiania równowagi kontraktowej.

Pierwszą grupę stanowią postanowienia, które wyłączają lub ograniczają odpowiedzialność konsumenta za szkodę na osobie - także taką, jaką przedsiębiorca mógłby wyrządzić konsumentowi nieumyślnie. Kolejna grupa dotyczy ograniczenia odpowiedzialności przedsiębiorcy za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Tym samym niedopuszczalne będą postanowienia, które uzależniają odpowiedzialność przedsiębiorcy od wykonania zobowiązania przez osoby trzecie, którym to wykonanie powierzył lub które przy wykonaniu zobowiązania były mu pomocne. Kolejną grupę niedozwolonych klauzul stanowią te, które ograniczają uprawnienia konsumenta do potrącenia swojej wierzytelności wobec przedsiębiorcy z jego wierzytelnością wzajemną.

Nie będą miały mocy wiążącej postanowienia, z którymi konsument nie miał możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy. Nie jest możliwe także dokonanie bez zgody konsumenta łączenie praw i obowiązków na inną osobę. Niedozwolonymi są nadto postanowienia, których celem jest zmuszenie konsumenta do zawarcia z przedsiębiorcą innej umowy albo podobnego rodzaju albo nawet innej, nie mającej z nią związku. Za niedozwolone uznane będzie także takie postanowienie, które przyznaje przedsiębiorcy uprawnienie do jednostronnego kształtowania stosunku zobowiązaniowego, niezależne od woli konsumenta.

Kolejną grupę niedozwolonych postanowień będą tworzyły te, które obciążają konsumenta obowiązkiem świadczenia lub nakładają na niego obowiązki odszkodowawcze, pomimo odpadnięcia podstawy świadczenia albo braku odpowiedniego ekwiwalentu. Ponadto niedozwolonymi będą klauzule zmierzające do automatycznego przedłużania stosunku zobowiązaniowego, wynikającego z istniejącej między stronami umowy. Niedopuszczalne będą także klauzule, które narzucają konsumentowi tryb rozstrzygania sporów, odbiegający od standardowego lub też takie, które wyłączają jurysdykcje sądów polskich.

mec. Maciej Szermach

Autor: Adwokat LL.M. (RA PL), Partner Kancelarii BSO Prawo & Podatki Bramorski Szermach Okorowska we Wrocławiu