Zawieranie transakcji handlowych z odroczonym terminem płatności powoduje powstawanie wierzytelności Towarzyszy temu określone ryzyko spłaty długu przez dłużnika. Aby go ograniczyć (ewentualnie przyspieszyć windykacje wierzytelności), wierzyciele zabezpieczają transakcje handlowe. To samo odnosi się do transakcji kredytowych.

Przedmiotem zabezpieczeń rzeczowych są rzeczy ruchome, nieruchomości lub prawa majątkowe dłużnika (osoby trzeciej). Do zabezpieczeń rzeczowych zalicza się:

• zastaw lub hipotekę,
• kaucję,
• blokadę środków pieniężnych na rachunkach bankowych,
• przewłaszczenie na zabezpieczenie,
• przelew wierzytelności na zabezpieczenie (przelew powierniczy),
• zastrzeżenie prawa odkupu rzeczy sprzedanej,
• zastrzeżenie własności rzeczy sprzedanej,
• karę umowną,
• inne formy zabezpieczenia.

Wierzytelność można także zabezpieczyć zastawem rejestrowym, który regulują odrębno przepisy (art. 308 KC).

Do ustanowienia zastawu rejestrowego są wymagane: umowa o ustanowienie tego zastawu (umowa zastawnicza) między osobą uprawnioną do rozporządzania przedmiotem zastawu (zastawcą) a wierzycielem (zastawnikiem) oraz wpis do rejestru zastawów. Rzeczy obciążone zastawem rejestrowym, a także papiery wartościowe lub inne dokumenty dotyczące praw obciążonych takim zastawem mogą być pozostawione w posiadaniu zastawcy lub osoby trzeciej wskazanej w umowie o ustanowienie zastawu rejestrowego, jeżeli wyraziła ona na to zgodę. Jeżeli zastawca był nieuprawniony do rozporządzania rzeczą, do ochrony zastawnika działającego w dobrej wierze stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie nabywcy rzeczy ruchomej w dobrej wierze, a wpis zastawu rejestrowego do rejestru zastawów jest równoznaczny z wydaniem rzeczy, Do ustanowienia zastawu rejestrowego zabezpieczającego wierzytelności z tytułu dłużnych papierów wartościowych emitowanych w serii zamiast umowy wymagana jest umowa zastawnicza między zastawcą i administratorem zastawu (art. 2 ust. 1-4 ZastRejU).

Umowa zastawnicza powinna być pod rygorem nieważności zawarta na piśmie. Do umów o ustanowienie zastawu rejestrowego na wierzytelnościach i prawach nie stosuje się przepisów o formie pisemnej szczególnej (art. 3 ust. 1 ZastReJU). Umowa zastawnicze powinna określać co najmniej (art. 3 ust. 2 ZastRejU):

• datę zawarcia umowy,
• imię i nazwisko (nazwę) oraz miejsce zamieszkania (siedzibę) i adres zastawnika, zastawcy oraz dłużnika, jeżeli nie jest on zastawcą,
• przedmiot zastawu w sposób odpowiadający jego właściwościom,
• wierzytelność zabezpieczoną zastawem – przez oznaczenie stosunku prawnego, z którego ta wierzytelność wynika lub może wynikać, oraz najwyższej sumy zabezpieczenia.

W razie zabezpieczenia (art. 4 ust. 1 ZastRejU): (1) wierzytelności przysługującej dwóm lub więcej wierzycielom, (2) dwóch lub więcej wierzytelności wynikających z umów, (3) wierzytelności objętej układem w postępowaniu upadłościowym lub naprawczym, jeden z wierzycieli wskazany w umowie zawartej z pozostałymi wierzycielami lub w układzie może być upoważniony do zabezpieczenia zastawem rejestrowym wierzytelności przysługujących pozostałym wierzycielom i do wykonywania we własnym imieniu, ale na ich rachunek, praw i obowiązków zastawnika wynikających z umowy zastawniczej i przepisów prawa (administrator zastawu). Zastaw rejestrowy zabezpieczający wierzytelności z tytułu dłużnych papierów wartościowych emitowanych w serii może być ustanowiony na rzecz wszystkich wierzycieli bez imiennego ich wskazania. W przypadku takiego zastawu obowiązkowe jest ustanowienie administratora zastawu na podstawie umowy między emitentem i administratorem zastawu. Administrator zastawu nie musi być wierzycielem z tytułu dłużnych papierów wartościowych emitowanych w serii.

Zastawem rejestrowym można zabezpieczyć wierzytelność pieniężną wyrażoną w walucie polskiej lub obcej (art. 5 ZastRejU). Zastaw rejestrowy może zabezpieczać dwie lub więcej wierzytelności wynikające z umów przysługujących jednemu wierzycielowi. Wierzytelności te określa umowa zastawnicza (art. 6 ZastRejU). Zastaw rejestrowy zabezpiecza odsetki, roszczenia uboczne wskazane przez strony w umowie zastawniczej oraz koszty zaspokojenia zastawnika mieszczące się w sumie wymienionej we wpisie zastawu (art. 6a ZastRejU).

Przedmiotem zastawu rejestrowego mogą być rzeczy ruchome i zbywalne prawa majątkowe, z wyjątkiem (art. 7 ust. 1 ZastRejU):

• praw mogących być przedmiotem hipoteki,
• wierzytelności, na których ustanowiono hipotekę.

Zastawem rejestrowym można w szczególności obciążyć (art. 7 ust. 2 ZastRejU):

• rzeczy oznaczone co do tożsamości,
• rzeczy oznaczone co do gatunku, jeżeli w umowie zastawniczej określona zostanie ich ilość oraz sposób wyodrębnienia od innych rzeczy tego samego gatunku,
• zbiór rzeczy ruchomych lub praw, stanowiący całość gospodarczą, choćby jego skład był zmienny,
• wierzytelności,
• prawa na dobrach niematerialnych,
• prawa z papierów wartościowych,
• prawa z niebędących papierami wartościowymi instrumentów finansowych.

Zastaw rejestrowy może być ustanowiony także wówczas, gdy zastawca nabędzie przedmiot zastawu w przyszłości. Obciążenie zastawem rejestrowym takiego przed, miotu zastawu staje się skuteczne z chwilą jego nabycia przez zastawcę.

Obciążenie rzeczy zastawem rejestrowym pozostaje w mocy bez względu na zmiany, którym może ona ulegać w toku przetwarzania, a w razie połączenia lub pomieszania rzeczy obciążonej z innymi rzeczami ruchomymi w taki sposób, że przywrócenie stanu poprzedniego byłoby niemożliwe albo związane z nadmiernymi trudnościami lub kosztami, zastaw rejestrowy obciąża całość rzeczy połączonych lub pomieszanych. Jeżeli rzeczy połączone lub pomieszane były obciążone zastawami rejestrowymi, zastawy te pozostają w mocy i obciążają całość rzeczy połączonych lub pomieszanych, a o pierwszeństwie tych zastawów rozstrzyga się zgodnie z art. 16 (art. 8 ust. 1 i 2 ZastRejU).

Jeżeli rzecz ruchoma obciążona zastawem rejestrowym stała się częścią składową nieruchomości, zastaw rejestrowy wygasa. Jeżeli rzecz ruchoma wchodząca w skład zbioru rzeczy ruchomych, obciążona zastawem rejestrowym, stała się częścią składową nieruchomości, zastaw rejestrowy wygasa w stosunku do tej rzeczy. W takim przypadku zastawnik może żądać od właściciela nieruchomości ustanowienia hipoteki na tej nieruchomości do wysokości wartości rzeczy przyłączonej. Na wniosek zastawnika sąd prowadzący księgę wieczystą wpisuje ostrzeżenie o wytoczonym powództwie o ustanowienie hipoteki (art. 9 ust. 1-3 ZastRejU).

Jeżeli umowa zastawnicza nie stanowi inaczej, zastaw rejestrowy obejmuje rzeczy, prawa lub składniki zbioru rzeczy lub praw, które weszły w miejsce pierwotnego przedmiotu zastawu jako ich surogat, chyba że zmiana przedmiotu zastawu rejestrowego powoduje pokrzywdzenie zastawnika. Zmieniony przedmiot zastawu rejestrowego ujawnia się w rejestrze zastawów na wniosek zastawcy lub zastawnika. Jeżeli umowa zastawnicza nie stanowi inaczej, zastaw rejestrowy obejmuje przysługujące zastawcy roszczenia o odszkodowanie z tytułu utraty, zniszczenia, uszkodzenia lub obniżenia wartości przedmiotu zastawu rejestrowego (art. 10 ust. 1 i 2 ZastRejU).

Jeżeli umowa zastawnicza nie stanowi inaczej, zastawca (art. 11 ust. 1 ZastRejU):

• może korzystać z przedmiotu zastawu rejestrowego zgodnie z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem,
• powinien dbać o zachowanie przedmiotu zastawu rejestrowego w stanie nie gorszym niż wynikający z prawidłowego używania,
• w wyznaczonym przez zastawnika stosownym terminie zobowiązany jest umożliwić zastawnikowi zbadanie stanu przedmiotu zastawu rejestrowego.

W przypadku ustanowienia zastawu rejestrowego na pojeździe mechanicznym pod legającym rejestracji zastaw ten zostaje również odnotowany w dowodzie rejestracyjnym pojazdu (art. 12 ust. 1 ZastRejU). Zbycie przedmiotu zastawu rejestrowego powoduje wygaśnięcie tego zastawu, jeżeli (art. 13 ZastRejU):

• nabywca nie wiedział i przy zachowaniu należytej staranności nie mógł wiedzieć o istnieniu zastawu rejestrowego w chwili wydania mu rzeczy lub przejścia na niego prawa obciążonego zastawem rejestrowym,
• rzecz obciążoną zastawem rejestrowym zalicza się do rzeczy zbywalnych zwykle w zakresie działalności gospodarczej zastawcy  rzecz ta została wydana nabywcy, chyba że nabywca nabyłrzecz w celu pokrzywdzenia zastawnika.

W umowie zastawniczej dopuszczalne jest zastrzeżenie, przez które zastawca zobowiązuje się względem zastawnika, że przed wygaśnięciem zastawu rejestrowego nie dokona zbycia lub obciążenia przedmiotu zastawu. Zbycie lub obciążenie przedmiotu zastawu rejestrowego dokonane wbrew takiemu zastrzeżeniu jest ważne, jeżeli osoba na której rzecz zastawca dokonał zbycia lub obciążenia, nie wiedziała i przy zachowaniu należytej staranności nie mogła wiedzieć o tym zastrzeżeniu w chwili zawarcia umowy z zastawcą. W razie zbycia lub obciążenia zastawu rejestrowego wbrew zastrzeżeniu zastawnik może żądać natychmiastowego zaspokojenia wierzytelności zabezpieczonej tym zastawem (art. 14 ust. 1-3 ZastRejU).

Przeniesienie zastawu rejestrowego może być dokonane tylko wraz z przenieś niem wierzytelności zabezpieczonej tym zastawem. Przeniesienie zastawu reiestr jest skuteczne od daty wpisu nabywcy do rejestru zastawów Przeniesienie zastawu rejestrowego przysługującego administratorowi zastawu jest skuteczne od chwili wpisu do rejestru zastawów nowego zastawnika upoważnionego do pełnienia funkcji administratora zastawu zgodnie z art. 4 ust 1 (art 17 ust 1 i 2 ZastRejU).

Wygaśniecie wierzytelności zabezpieczonej zastawem rejestrowym powoduje wygaśnięcie zastawu (art. 18 ust. 1 ZastRejU). Zastaw rejestrowy nie wygasa, jeżeli umowa zastawnicza tak stanowi i określa co najmniej (art. 18 ust. 2 ZastRejU):

• stosunek prawny, z którego wynika lub może wynikać nowa wierzytelność,
• termin, w którym powinien powstać nowy stosunek prawny, nie dłuższy jednak niż 6 miesięcy od dnia wygaśnięcia wierzytelności zabezpieczonej zastawem,
• najwyższą sumę zabezpieczenia dla nowej wierzytelności, przy czym suma ta nie może być wyższa od ujawnionej w rejestrze.

Zastaw rejestrowy wygasa i podlega wykreśleniu z rejestru zastawów po upływie 20 lat od chwili wpisu, chyba że strony postanowią o utrzymaniu zastawu na czas dalszy, nie dłuższy niż 10 lat, i do rejestru zastawów zostanie złożona zmiana umowy zastawniczej. Sąd dokonuje wykreślenia z urzędu (art. 18a ZastRejU). W przypadku wygaśnięcia zastawu rejestrowego podlega on wykreśleniu z rejestru zastawów. Wykreślenie zastawu rejestrowego z rejestru zastawów powoduje wygaśnięcie zastawu, jeżeli zastaw nie wygasł wcześniej (art. 19 ust. 1 i 2 ZastRejU). Zastaw rejestrowy podlega wykreśleniu z rejestru zastawów na wniosek (art. 19 ust. 3 ZastRejU):

• zastawnika,
• zastawcy, który dołącza do wniosku pisemne oświadczenie zastawnika o wygaśnięciu wierzytelności zabezpieczonej zastawem rejestrowym lub zrzeczeniu się tego zabezpieczenia albo prawomocny wyrok sądu ustalający wygaśnięcie zastawu rejestrowego,
• osoby, która nabyła przedmiot zastawu rejestrowego i która dołączyła do wniosku: oświadczenie zastawnika o wyrażeniu zgody na wykreślenie zastawu rejestrowego z rejestru zastawów, zaświadczenie komornika lub innego organu egzekucyjnego o nabyciu przedmiotu zastawu rejestrowego w postępowaniu egzekucyjnym, zaświadczenie sędziego komisarza o nabyciu przedmiotu zastawu rejestrowego w postępowaniu upadłościowym albo prawomocne orzeczenie stwierdzające nieistnienie zastawu rejestrowego lub wskazała jego oznaczenie, gdy nie była stroną w sprawie.

Wierzytelność zabezpieczona zastawem rejestrowym podlega zaspokojeniu z przedmiotu tego zastawu z pierwszeństwem przed innymi wierzytelności, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 20 ZastRejU). Zaspokojenie zastawnika z przedmiotu zastawu rejestrowego następuje co do zasady w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego (art. 21 ZastRejU).

Umowa zastawnicza może przewidywać zaspokojenie zastawnika przez przejęcie przez niego na własność przedmiotu zastawu rejestrowego, jeżeli (art. 22 ust. 1 ZastRejU):

• zastaw rejestrowy ustanowiony został na instrumentach finansowych zapisanych na rachunku papierów wartościowych lub na innym rachunku,
• przedmiotem zastawu rejestrowego są rzeczy występujące powszechnie w obrocie towarowym,
• przedmiotem zastawu rejestrowego są rzeczy, wierzytelności i prawa lub zbiory rzeczy lub praw stanowiące całość gospodarczą, a strony w umowie zastawniczej ściśle oznaczyły wartość przedmiotu zastawu albo określiły sposób ustalenia jego wartości dla zaspokojenia zastawnika,
• przedmiotem zastawu rejestrowego jest wierzytelność z rachunku bankowego.

Przejęcie na własność przedmiotu zastawu rejestrowego następuje po upływie terminu wykonania zobowiązania, które zostało zabezpieczone tym zastawem, z dniem (art. 22 ust 2 ZastRejU):

• zapisania instrumentów finansowych odpowiednio na rachunku papierów wartościowych lub innym rachunku,
• złożenia przez zastawnika oświadczenia na piśmie o przejęciu tego przedmiotu na własność,
• pobrania przez zastawnika prowadzącego rachunek bankowy środków znajdujących się na tym rachunku.

Jeżeli umowa zastawnicza przewiduje zaspokojenie zastawnika w drodze przejęcia na własność przedmiotu zastawu rejestrowego, a zastaw ten ustanowiono na dopuszczonych do obrotu zorganizowanego instrumentach finansowych, wartość przejętych instrumentów finansowych ustala się po kursie notowań z końca dnia przejęcia. Jeżeli w tym dniu nie notowano tych instrumentów finansowych, wartość tę ustala się po kursie z końca dnia ostatniego ich notowania. Jeżeli umowa zastawnicza przewiduje zaspokojenie zastawnika w drodze przejęcia na własność rzeczy obciążonych zastawem rejestrowym, występujących powszechnie w obrocie towarowym, wartość przejętych rzeczy ustala się na podstawie średniej ceny tych rzeczy z dnia przejęcia. Wierzytelność zabezpieczona zastawem rejestrowym ulega zaspokojeniu do wysokości wartości przedmiotu zastawu rejestrowego przejętego na własność przez zastawnika. Jeżeli wartość przedmiotu zastawu rejestrowego przewyższa wysokość wierzytelności zabezpieczonej zastawem rejestrowym, zastawnik jest zobowiązany do uiszczenia kwoty nadwyżki w terminie 14 dni od dnia przejęcia (art. 23 ust. 1-3 ZastRejU).

Bezpośrednio przed podjęciem czynności mających na celu zaspokojenie zastawnika z przedmiotu zastawu rejestrowego zastawnik powinien na piśmie zawiadomić zastawcę o zamierzonym podjęciu działań zmierzających do zaspokojenia jego roszczeń wynikających z zastawu rejestrowego. Zastawca może w ciągu 7 dni od dnia zawiadomienia zaspokoić zastawnika bądź wystąpić do sądu z powództwem o ustalenie, że wierzytelność nie istnieje albo nie jest wymagalna w całości lub w części. Jeżeli powództwo zostało wniesione po upływie ustawowego terminu, zabezpieczenie roszczenia jest niedopuszczalne. Jeżeli przedmiotem zastawu rejestrowego jest zbiór rzeczy ruchomych lub praw, stanowiący całość gospodarczą, a wierzytelność zabezpieczona stała się wymagalna, zastawnik może w pisemnym zawiadomieniu żądać od zastawcy zabezpieczenia roszczeń przez przeprowadzenie spisu z natury składników majątkowych przedmiotu zastawu rejestrowego, w sposób określony przez strony umowy zastawniczej. Od chwili zawiadomienia zastawca nie może bez zgody zastawnika rozporządzać przedmiotem zastawu ani jego składnikami majątkowymi (art. 25 ust. 1-5 ZastRejU).

Więcej informacji z zakresu zarządzania wierzytelnościami (m.in. jak przebiega faktoring i forfaiting wierzytelności, jak przeprowadzić windykację samodzielną, w jaki sposób wygaszają wierzytelności) znajdziesz w książce „Obrót wierzytelnościami. Aspekty prawne” Marka Barowicza (Wydawnictwo C.H. Beck, 2009). Książkę znajdziesz w księgarni www.ksiegarnia.beck.pl – wejdź na tę stronę i wpisz w pole wyszukiwarki tytuł. Wykorzystanie za zgodą Wydawcy.

Mariusz Ludwiński dla Wydawnictwa C.H. Beck