Studium wykonalności stanowi jeden z podstawowych elementów dokumentacji jaką należy przygotować w związku z ubieganiem się o dotację unijną na realizację inwestycji dotyczących wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych.

Zakres informacji jakie należy przedstawić w studium jest z góry sprecyzowany w regulaminie danego konkursu. Niekiedy instytucje przygotowują formularz dokumentu, który należy po prostu wypełnić we właściwych rubrykach.

W przypadku projektów związanych z OZE wspieranych z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko regulamin podaje jedynie wymagany „spis treści” studium. Przykładowy zakres studium dla działania 9.4 PO IŚ „Wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych” znajduje się w publikowanej w tekście ramce. Informacje zawarte w studium podzielić można na informacje o charakterze technicznym (w ramce: punkty 1-4, 6-8) oraz informacje o charakterze finansowo-ekonomicznym (w ramce: punkty 5, 9-12). Wśród tych pierwszych znajduje się m.in. szczegółowy opis planowanej do realizacji inwestycji, czyli przede wszystkim charakterystyka zakresu rzeczowego przedsięwzięcia, miejsca lokalizacji inwestycji, planowanej do wdrożenia technologii oraz przewidywanego efektu ekologicznego. Szczególną uwagę należy zwrócić tu na konieczność uzasadnienia wyboru danej technologii poprzez przeprowadzenie analizy alternatywnych rozwiązań, co prowadzić ma do określenia ostatecznego zakresu przedsięwzięcia.

Analiza kosztów i korzyści

Nie mniej istotną częścią studium wykonalności jest część finansowo-ekonomiczna. Powinna ona zawierać wskazanie kosztów realizacji inwestycji, jak również źródeł ich finansowania. W części tej dokonuje się analizy historycznej sytuacji finansowej podmiotu, który ubiega się o dofinansowanie z UE (w tym analizy sprawozdań finansowych) oraz prognoz przyszłej sytuacji finansowej – zarówno w odniesieniu do całej działalności wnioskodawcy, jak i w odniesieniu do samego projektu będącego przedmiotem wniosku o dofinansowanie. Należy pamiętać, iż obok analizy finansowej powinna zostać też przeprowadzona analiza ekonomiczna, tj. analiza kosztów i korzyści wg metodologii Komisji Europejskiej. Ma to szczególnie istotne znaczenie w przypadku tzw. projektów dużych - o wartości powyżej 25 mln euro, które podlegają dodatkowo zatwierdzeniu przez Komisję. Zwieńczeniem analizy finansowo-ekonomicznej jest analiza wrażliwości i ryzyka, dająca odpowiedź na pytanie, czy i w jakim stopniu projekt jest stabilny finansowo: czy zmiana założeń może spowodować utratę płynności finansowej i tym samym zagrożenie dla realizacji projektu. Dalsza część artykułu zawiera bardziej szczegółowe wskazówki dotyczące kluczowych elementów studium wykonalności inwestycji związanych z OZE.

Analiza opcji technicznych powinna być punktem wyjścia do modelowania ostatecznego zakresu projektu, gdyż pozwala ocenić, która z rozważanych lokalizacji inwestycji i która z rozważanych technologii jest optymalna z punktu widzenia wykonalności i ekonomiczno-finansowych aspektów przedsięwzięcia. Należy zatem przeprowadzić analizę porównawczą rozważanych alternatywnych rozwiązań (wraz z wariantem zaniechania realizacji inwestycji) pod względem lokalizacyjnym, technologicznym i finansowym. Analizując warianty pod kątem lokalizacyjnym należy skupić się w szczególności na aspektach środowiskowych - w tym np. odległości lokalizacji inwestycji od terenów objętych programem Natura 2000, na aspektach prawnych (uwarunkowania prawno-administracyjne) oraz aspektach społecznych, w tym np. przychylność władz lokalnych i mieszkańców do realizacji projektu w danej lokalizacji. Porównanie rozważanych rozwiązań pod kątem technologicznym powinno uwzględniać w szczególności analizę technicznej wykonalności poszczególnych wariantów oraz optymalizację parametrów danej instalacji.

5 scenariuszy

Istotnym dopełnieniem analizy technologicznej jest porównanie wariantów pod względem efektywności kosztowej z wykorzystaniem wskaźników opłacalności projektu (ekonomiczna i finansowa: wartość bieżąca netto – NPV oraz wewnętrzna stopa zwrotu – IRR) oraz wskaźnika stosunku korzyści do kosztów ekonomiczno-społecznych - B/C. Dodatkowo, należy wykorzystać metodę dynamicznego kosztu jednostkowego DGC, która pozwala zidentyfikować wariant o najniższym jednostkowym koszcie uzyskania planowanej rocznej wielkości produkcji energii. Analizę finansową przedsięwzięcia powinna zostać przeprowadzona zgodnie z metodologią opisaną w wytycznych w zakresie wybranych zagadnień związanych z przygotowaniem projektów inwestycyjnych, w tym projektów generujących dochód (MRR/H/14(2)01/2009).

W szczególności analizę prognozowanej sytuacji finansowej wnioskodawcy należy przedstawić w rozbiciu na 5 scenariuszy: prognoza finansowa dla przedsiębiorstwa bez projektu będącego przedmiotem wniosku o dofinansowanie (ale z uwzględnieniem wszystkich innych zamierzeń inwestycyjnych); prognoza finansowa dla przedsiębiorstwa z projektem z uwzględnieniem dotacji; prognoza finansowa dla przedsiębiorstwa z projektem bez uwzględnienia dotacji; prognoza finansowa dla samego projektu z uwzględnieniem dotacji; prognoza finansowa dla samego projektu bez uwzględnienia dotacji. Każdy ze scenariuszy powinien uwzględniać prognozę bilansu, rachunku zysków i strat oraz rachunku przepływów pieniężnych dla okresu odzwierciedlającego okres ekonomicznego życia inwestycji. Przykładowo: dla projektów związanych z budową farm wiatrowych należy przygotować prognozy finansowe na okres 20 lat eksploatacji inwestycji. Dodatkowo, należy przygotować model finansowy w arkuszach kalkulacyjnych uwzględniając wszystkie 5 scenariuszy wraz ze szczegółowymi założeniami przyjętymi do sporządzenia prognoz.

Wskaźniki finansowe

Analizę finansową należy przeprowadzić zgodnie z metodą zdyskontowanych przepływów pieniężnych - DCF (Discounted Cash Flow) w ramach dwóch scenariuszy makroekonomicznych: podstawowego i pesymistycznego. W ramach analizy należy wyliczyć wskaźniki finansowej efektywności projektu, w tym w szczególności finansową bieżącą wartość netto inwestycji (FNPV/C) oraz finansową wewnętrzną stopę zwrotu z inwestycji (FRR/C). Dodatkowo, dla projektów spełniających przesłanki „dużego projektu” , czyli o wartości powyżej 50 mln euro w analizie należy uwzględnić również finansową bieżącą wartość netto kapitału (FNPV/K) oraz finansową wewnętrzna stopę zwrotu z kapitału własnego (FRR/K). Efektem przeprowadzonej analizy finansowej powinna być odpowiedź na następujące pytania: czy przedsięwzięcie będzie opłacalne dla wnioskodawcy - zarówno w wariancie z dotacją, jak i bez dotacji, oraz czy realizacja projektu nie będzie zagrożona z punktu widzenia płynności. I to zarówno na etapie realizowania inwestycji (zagwarantowanie źródeł finansowania nakładów inwestycyjnych), jak również na etapie eksploatacji przedsięwzięcia (zapotrzebowanie na kapitał obrotowy).

Analiza finansowa przeprowadzana jest z perspektywy danego podmiotu, który planuje realizację przedsięwzięcia, zaś analiza kosztów i korzyści (AKK) prowadzona jest z perspektywy ogółu społeczeństwa. Celem analizy AKK jest bowiem określenie czy realizacja danego projektu jest uzasadniona z punktu widzenia społeczeństwa a nie tylko samego inwestora. Dlatego też analiza ekonomiczna polega na skorygowaniu wyników analizy finansowej o te zyski i straty, które ponoszą podmioty inne niż inwestor i które w związku z tym nie zostały uwzględnione w badaniu opłacalności projektu z perspektywy finansowej. I tak np. w przypadku budowy farmy wiatrowej korzyścią społeczną może być ograniczenie emisji towarzyszących produkcji energii elektrycznej ze źródeł konwencjonalnych, a stratą – negatywny wpływ turbin na awifaunę. Pełna analiza AKK powinna obejmować identyfikację kosztów i korzyści zewnętrznych, ich kwantyfikację a następnie – ich wyrażenie w wartościach pieniężnych.

Wartość netto dodatnia

O ile pierwszy etap analizy AKK raczej nie sprawia trudności, o tyle kolejne dwa, a zwłaszcza oszacowanie w pieniądzu wartości kosztów i korzyści często może być bardzo utrudnione, czy wręcz niemożliwe. Wtedy należy przeprowadzić opisową ocenę jakościową.

Ocena projektu w ramach analizy AKK dokonywana jest w oparciu o ekonomiczne wskaźniki efektywności - ekonomiczną wartość bieżąca netto, ekonomiczną wewnętrzną stopę zwrotu oraz stosunek kosztów do korzyści. Dofinansowanie z UE mogą otrzymać co do zasady jedynie te projekty, dla których ekonomiczna wartość netto jest dodatnia. Należy zaznaczyć, iż pełna analiza AKK wymagana jest jedynie w przypadku projektów „dużych” (wartość projektu powyżej 25 mln euro), natomiast w przypadku projektów o mniejszej wartości wystarczające jest wymienienie i opisanie kosztów i korzyści społecznych. Analiza ryzyka i wrażliwości jest istotnym elementem studium wykonalności, gdyż umożliwia oszacowanie prognozowanego stopnia trwałości finansowej inwestycji, dzięki zbadaniu wpływu określonych czynników ryzyka. Chodzi o zmienne o istotnym znaczeniu dla kształtowania się wyników finansowych na ekonomiczno-finansowy obraz przedsięwzięcia, w tym w szczególności płynność finansową i opłacalność projektu. Aby projekt mógł uzyskać dofinansowanie analiza ryzyka i wrażliwości powinna wykazać, że ewentualne wystąpienie danych czynników ryzyka nie spowoduje utraty płynności finansowej inwestycji i samego przedsiębiorstwa.

Analizę należy rozpocząć poprzez identyfikację zmiennych projektu - czynników ryzyka w wpływających na wykonalność finansową inwestycji, i zbadanie wpływu procentowej zmiany pojedynczych zmiennych na wskaźniki efektywności projektu (NPV, IRR) oraz na stan skumulowanego salda przepływów pieniężnych w okresie prognoz finansowych. Wybór analizowanych zmiennych będzie zależał od rodzaju przedsięwzięcia. Dla przykładu, za jedną ze zmiennych dla projektu polegającego na budowie farmy wiatrowej można uznać siłę wiatru w miejscu realizacji inwestycji. Na podstawie przeprowadzonej analizy będzie można wytypować tzw. zmienne krytyczne, czyli czynniki ryzyka w podstawowym stopniu decydujące o wykonalności finansowej inwestycji. Przy czym za krytyczne uznaje się te zmienne, w przypadku których zmiana ich wartości o +/- 1% powoduje odpowiednią zmianę wartości bazowej NPV o +/- 5 proc. Po przeprowadzeniu badania wpływu procentowych odchyleń zmiennych na wartości wskaźników efektywności projektu należy określić rozkład prawdopodobieństwa wystąpienia powyższych zmiennych krytycznych. Jednocześnie, należy pamiętać, aby analizę ryzyka przeprowadzić w oparciu o dwa scenariusze: scenariusz podstawowy - z najwyższym prawdopodobieństwem wystąpienia - i scenariusz pesymistyczny.

Przygotowując studium wykonalności warto zwrócić szczególną uwagę na jakość zawartych w nim informacji. Z dotychczasowych doświadczeń wynika bowiem, że jest to dokument najważniejszy – stanowi podstawę oceny projektu w ramach szeregu kryteriów. Dodatkowo, ze względu na fakt, iż studium wykonalności bywa bardzo obszerne, należy zadbać o spójność danych podawanych w samym studium, jak i zawartych w innych elementach dokumentacji. Zwłaszcza powinno się weryfikować spójność danych na linii: studium wykonalności – wniosek o dofinansowanie.

Zakres studium wykonalności dla działania 9.4:

1. Informacja o wnioskodawcy
2. Przedmiot studium wykonalności
3. Opis projektu
4. Opis istniejącego systemu
5. Analiza popytu
6. Definiowanie ostatecznego zakresu przedsięwzięcia sektora energetyki
7. Analiza opcji technicznych
8. Analiza oddziaływania na środowisko
9. Plan wdrożenia i funkcjonowania projektu
10. Analiza finansowo-ekonomiczna
11. Analiza ryzyka i wrażliwości
12. Wskaźniki oceny merytorycznej I stopnia i metodologia ich obliczania

Agnieszka Bauer,
Starszy Konsultant w Accreo Taxand sp. z o.o.

Szymon Żółciński
Menedżer w Accreo Taxand sp. z o.o.