Ubezpieczeń Społecznych. Przez lata powierzano mu realizację niejednorodnych zadań, które zazwyczaj dotyczyły większej części społeczeństwa. Dla potrzeb niniejszego artykułu skupiono się na niektórych, wybranych, zadaniach wykonywanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Uwarunkowania organizacyjne

Zwieńczeniem wieloletnich działań w zakresie ubezpieczeń społecznych w Polsce porozbiorowej było uchwalenie ustawy z 28 marca 1933 roku o ubezpieczeniu społecznym¹, która − ze względu na swój zasięg ogólnokrajowy oraz obszary regulacji obejmujące zarówno robotników, jak i pracowników umysłowych − zwana była "ustawą scaleniową". Początkowo zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych realizowały kasy chorych, a po ich likwidacji obowiązki w tym zakresie powierzono ubezpieczalniom społecznym oraz zakładom ubezpieczeń będącym członkami koordynującej działalność ubezpieczeniową Izby Ubezpieczeń Społecznych². Ale już w następnym roku, na mocy dekretu z 24 października 1934 roku³, w miejsce tych jednostek utworzono Zakład Ubezpieczeń Społecznych i jego terenowe oddziały⁴.

W okresie swego funkcjonowania Zakład przybierał różne formy prawne: w pierwszym okresie działał na podstawie statutu nadanego przez ministra pracy i opieki społecznej. Od 1960 roku był centralnym organem administracji państwowej podległym bezpośrednio prezesowi Rady Ministrów. Od 1987 roku Zakład był centralnym organem administracji państwowej wykonującym swe zadania przy współudziale zakładów pracy, organizacji spółdzielczych i społeczno-zawodowych, a także terenowych organów administracji państwowej⁵. Ponadto, do 1990 roku, wykonywał zadania na rzecz rolników indywidualnych. Ostatnie zmiany dokonane po 1998 roku rozpoczęły nowy etap działalności Zakładu jako państwowej jednostki organizacyjnej posiadającej osobowość prawną⁶.

Od początku swego istnienia Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest instytucją wykonującą wiele zadań z zakresu polityki społecznej państwa, zarówno o charakterze ubezpieczeniowym, jak i pozaubezpieczeniowym. Jednak dominującą część działalności tej instytucji stanowią ubezpieczenia społeczne, w których "chodzi o to, że instytucja zajmująca się ubezpieczeniami obejmuje pewien krąg związanych w organizacji osób, które bezpośrednio lub pośrednio finansują instytucję. Państwo jest tylko organizatorem instytucji przezorności społecznej, może jeszcze być partycypującym uczestnikiem"⁷.

Niezależnie od okresu działalności instytucji ubezpieczeniowej, jasność i przejrzystość sformułowań przepisów obowiązującego prawa ma wpływ na jej prawidłowe funkcjonowanie. W okresie powojennym w nawiązaniu do obowiązujących przepisów podejmowano wiele dyskusji zmierzających do zdefiniowania i sprecyzowania pojęć oraz definicji występujących w obrębie ubezpieczeń społecznych. Przyczynkiem do dyskusji były m.in. sformułowania zawarte w dekrecie o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników⁸, bowiem wprowadzono w nim pojęcie "zaopatrzenie emerytalne" sugerujące finansowanie emerytur i rent ze środków budżetu państwa, a w dalszej jego części podano, iż emerytura jest przyznawana w zamian za składkę opłacaną przez zakłady pracy. Niejasne i nieprecyzyjne sformułowania rodziły wiele pytań i wątpliwości dotyczących charakteru zaopatrzenia zarówno teoretycznych, jak i praktycznych. Ożywione dyskusje na te tematy obszarach prowadzone były między innymi na łamach wydawanego wówczas "Przeglądu Ubezpieczeń Społecznych".

W okresie powojennym podejmowano różne działania służące dostosowaniu organizacji ubezpieczeń do nowych warunków, a ich przykładem może być przyjęcie w dniu 20 lipca 1950 roku dwóch ustaw: o Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych⁹ oraz o Zakładzie Lecznictwa Pracowniczego¹⁰, na podstawie których lecznictwo wyłączono z ubezpieczeń, oraz zniesiono odrębność istniejących wcześniej funduszy ubezpieczeniowych¹¹, natomiast dochody i wydatki w zakresie ubezpieczeń, w pełnych kwotach, włączone zostały do budżetu państwa. W rezultacie wspomnianych decyzji od 1955 roku, niestety z różnym skutkiem, zadania z zakresu ubezpieczeń realizowane były przez piony związkowy i państwowy¹², a przywrócenia jednolitej struktury organizacyjnej ubezpieczeń dokonano dopiero w 1960 roku. Te niefortunne decyzje spowodowały rozbicie jednolitości struktury organizacyjnej oraz przeniesienie zadań ubezpieczeniowych na związki zawodowe, co nie wpłynęło pozytywnie na racjonalizację ubezpieczeń¹³.

Zmiany organizacyjne w ubezpieczeniach społecznych dokonane w okresie powojennym powodowały, że także odnośnie funkcjonowania jednostek wykonujących ubezpieczenie społeczne wyrażano pogląd, iż "ubezpieczeniowa organizacja zabezpieczenia w maksymalnym stopniu gwarantuje podmiotowe prawo pracownika do świadczeń, że ta organizacja swym wyraźnie wydzielonym funduszem ubezpieczeniowym najlepiej chroni środki finansowe niezbędne dla bieżącej działalności i rozwoju świadczeń i że w najlepszej mierze może zapewnić fachową i sprawną obsługę tych potrzeb"¹⁴. Sformułowania takie potwierdzały konieczność funkcjonowania wydzielonej, wyspecjalizowanej organizacji, dla której podstawowym celem jest obsługa ubezpieczonych i uprawnionych do świadczeń, co było szczególnie ważne przede wszystkim z powodu stopniowego obejmowania ubezpieczeniem społecznym pozapracowniczych grup zawodowych. Proces ten realizowano w latach 1965-1989 i postępował on wieloetapowo korzystano w związku z tym z różnych zasad związanych z wykonywaniem określonego rodzaju działalności, a także ze stałej współpracy w tym zakresie z organizacjami społeczno-zawodowymi, których członkami były osoby ubezpieczone.

Pozycja finansowa Zakładu

Początek lat 90. charakteryzowało pojawienie się wielu nowych zjawisk, które wystąpiły w kraju i niewątpliwie wywarły wpływ na funkcjonowanie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Okres transformacji ustrojowej cechowały: likwidacja zakładów pracy, masowe zwolnienia, wysoki poziom bezrobocia, a w konsekwencji znaczny przyrost liczby osób uprawnionych do świadczeń emerytalno-rentowych. Zdarzenia te, a także masowe przechodzenie na wcześniejsze emerytury przez pracowników likwidowanych zakładów pracy, miały istotny wpływ na finansowanie ubezpieczeń społecznych, i stan ten utrzymuje się od wiele lat.

W kontekście wymienionych wyżej zjawisk trudno nie odnieść się do sytuacji finansowej, bowiem kilka lat wcześniej − w 1987 roku − wydzielono został autonomiczny Fundusz Ubezpieczeń Społecznych¹⁵, który w początkowym okresie funkcjonowania dysponował nadwyżką dochodów nad wydatkami¹⁶. Ale sytuacja na rynku pracy dodatkowo spotęgowana coraz większą liczbą osób uprawnionych do emerytur powodowała, że Fundusz musiał być zasilany (i tak jest do chwili obecnej) dotacją uzupełniającą ze środków z budżetu państwa.

Uzupełnianie przychodów Funduszu zdecydowanie nasiliło się po wprowadzeniu reformy systemu ubezpieczeń społecznych, bowiem dofinansowanie z roku na rok rośnie, a to za sprawą środków z tytułu składek na kapitałowe ubezpieczenie emerytalne, przekazywanych do otwartych funduszy emerytalnych za członków tych Funduszy. Równowartość środków przekazywanych do otwartych funduszy emerytalnych budżet państwa rekompensuje Funduszowi Ubezpieczeń Społecznych między innymi ze środków z prywatyzacji. Budżet państwa nie dysponuje taką kwotą środków, która mogłaby w każdym dowolnym momencie zasilić Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli kwota zgromadzonych środków jest zbyt mała w stosunku do bieżących potrzeb. Dlatego zastosowano w systemie finansowym ubezpieczeń "ciekawe" rozwiązanie, a mianowicie upoważniono Zakład Ubezpieczeń Społecznych do zaciągania kredytów¹⁷ na sfinansowanie bieżących potrzeb. W minionych latach, ze względu na korzystną sytuację finansową Funduszu, nie występowała potrzeba zaciągania takich zobowiązań, ale w roku bieżącym, z powodu ogólnie znanej trudnej sytuacji finansów publicznych, uruchomienie kredytu stało się faktem. Jest to swoiste przeniesienie zobowiązań publicznych na instytucję ubezpieczeniową, zamiast ponoszenia ich bezpośrednio przez budżet państwa.

Środki, którymi Zakład dysponuje, są ogromne, bowiem w roku 2008 wyniosły 137 mld zł, a ponadto Zakład zebrał i przekazał składki na ubezpieczenie zdrowotne na kwotę niemal 46 mld zł oraz z tytułu ubezpieczeń: na wypadek bezrobocia i niewypłacalności pracodawcy na kwotę 8,9 mld zł.

Zakład podmiotem polityki społecznej

W warunkach polskich istotne znaczenie ma działalność Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zaliczanego do grupy podmiotów społecznych, których głównym zadaniem jest realizacja celów społecznych. Jest on instytucją zaufania publicznego, funkcjonującą niezależnie od uwarunkowań zewnętrznych, realizującą zabezpieczenie społeczne na poziomie wykonawczym¹⁸, która działa na rzecz znacznej części społeczeństwa¹⁹, ponieważ obsługuje ponad 14,8 mln osób objętych ubezpieczeniem społecznym i zdrowotnym oraz 2,5 mln osób podlegających tylko ubezpieczeniu zdrowotnemu²⁰, a także kilkanaście milionów osób uprawnionych do świadczeń krótko i długoterminowych. ZUS co miesiąc przekazuje należne świadczenia dla ponad 7,6 mln emerytów i rencistów. Obowiązujące przepisy gwarantują osobom uprawnionym prawo do świadczeń, a tym szczególnym gwarantem jest budżet państwa, w imieniu którego Zakład Ubezpieczeń Społecznych czasem zaciąga zobowiązania. Wszystkie te świadczenia stanowią ważną część polityki społecznej państwa, nie tylko z powodu masowej wypłaty i skali wydatków, ale przede wszystkim z powodu funkcji, jakie pełnią, a także sposobu ich przekazywania²¹ oraz struktury odbiorców świadczeń.

Zakład spełnia również znaczącą rolę dla funkcjonowania systemu podatkowego, który w Polsce nakłada na każdą osobę obowiązek podatkowy. W imieniu świadczeniobiorców od wypłacanych świadczeń z ubezpieczenia społecznego Zakład nalicza podatek dochodowy od osób fizycznych i przekazuje go do właściwych urzędów skarbowych, a także dodatkowo pobiera i przekazuje składkę na ubezpieczenie zdrowotne. Kwota podatku w każdym roku jest niebagatelna, na przykład za 2008 rok wyniosła ponad 9 mld zł. Można zatem stwierdzić, iż od wielu lat Zakład, występując w roli płatnika, zasila systematycznie znaczącymi kwotami i w wymaganych terminach budżet państwa.

Procesy zachodzące w gospodarce w okresie transformacji oprócz zwiększonej liczby osób uprawnionych do świadczeń spowodowały pojawienie się nowych zadań w zakresie dochodzenia i egzekwowania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Po latach przerwy trzeba było "odkurzyć" między innymi przepisy z okresu międzywojennego dotyczące prawa upadłościowego i układowego, w których to procesach Zakład wprawdzie bezpośrednio nie uczestniczył, ale w nowych warunkach zaistniała konieczność poszukiwania i dostosowania istniejących procedur w celu zabezpieczenia należnych środków. Pogarszająca się sytuacja finansowa podmiotów gospodarczych wymagała aktywnego uczestnictwa Zakładu w różnych formach postępowań ugodowych, restrukturyzacji różnych branż, dla których tworzono odrębne regulacje. Działania takie prowadzone są w dalszym ciągu.

ZUS w nowym systemie ubezpieczeń społecznych

Reforma systemu ubezpieczeń społecznych jest przedsięwzięciem unikatowym wprowadzonym niestety w ekstremalnych warunkach, bowiem przyjęta w dniu 13 października 1998 roku ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych została opublikowana na kilka dni przed wejściem w życie²². Prace nad założeniami i projektem reformy systemu ubezpieczeń, a w konsekwencji reformy emerytalnej, prowadzono przez wiele lat, ponieważ trudno było w przekształconej gospodarce znaleźć optymalne rozwiązanie, które byłoby uniwersalnym połączeniem dwóch systemów - repartycyjnego i kapitałowego - a także w którym podstawą byłoby zdefiniowane świadczenie - i w nowym systemie - zdefiniowana składka. Dyskusje toczone w różnych gremiach i przeprowadzane analizy zmierzały do przygotowania takiego rozwiązania systemowego, które w efekcie końcowym spowoduje przeniesienie ciężaru finansowego z systemu repartycyjnego, obciążającego kosztami przyszłych emerytur roczniki wyżu demograficznego, na system kapitałowy.

Ze względu na terminy realizacji koncepcja reformy z góry obarczona była określoną niesprawnością instytucjonalną, wynikającą przede wszystkim z braku systemu informatycznego, który z oczywistych powodów nie mógł być odpowiednio wcześniej przygotowany, gdyż przepisy weszły przecież w życie bez vacatio legis. Wdrożona w konsekwencji reformy zmiana sposobu rozliczania podmiotów gospodarczych wielokrotnie zwiększyła liczbę dokumentów przekazywanych do ZUS, początkowo w formie papierowej, a stopniowo dzięki stosowaniu nowych technik dostępnych dla tak ogromnego zbioru danych - w formie elektronicznej. Ponadto Zakład przejął zadania związane z transferem środków do Otwartych Funduszy Emerytalnych, a także innych funduszy ubezpieczeniowych²³, co zwiększa obowiązki będące konsekwencją wykonywania tych czynności.

W takiej sytuacji niewątpliwie istotnym, i deprymującym, obciążeniem była presja ze strony osób zainteresowanych, podmiotów gospodarczych, a także mediów i analiza "każdego potknięcia" w bieżącej pracy. Z perspektywy minionej dekady, dzielącej nas od wprowadzenia reformy systemu ubezpieczeń społecznych, wiele osób "zapomniało", że aby zacząć właściwie funkcjonować w nowych warunkach trzeba było przygotować "wykładnie do 11 ustaw i towarzyszących im aktów wykonawczych"²⁴, co, zważywszy na datę przyjęcia ustawy o sus, wymagało upływu określonego czasu. Trudno się zatem dziwić, że konsekwencją pośpiechu legislacyjnego i szeregu niedoróbek prawnych było negatywne zaopiniowanie przez Komisję Polityki Społecznej sprawozdania z wykonania budżetu i planu finansowego ZUS w 2000 roku. Głównym problemem ZUS był brak komputeryzacji danych²⁵, co miało wpływ na opóźnienia w przekazywaniu składek do OFE.

Stopniowe wprowadzanie nowych technologii i aplikacji służących weryfikowaniu oraz uzupełnianiu danych zaewidencjonowanych w bazie Zakładu przyczyniło się do umocnienia pozytywnej od lat opinii o sprawności i funkcjonowaniu instytucji, która znajduje potwierdzenie w corocznych kontrolach prowadzonych przez NIK w ramach badania wykonania budżetu państwa²⁶.

ZUS pośrednikiem w systemie kapitałowym

Powstanie ubezpieczeń kapitałowych w ramach ubezpieczeń społecznych oznacza przyjęcie przez Zakład wielu nowych obowiązków, dotychczas przez nikogo nie wykonywanych, a wynikających z uczestnictwa osób ubezpieczonych w poszczególnych Funduszach Emerytalnych i konieczności przekazywania za nie składek emerytalnych do Funduszy. Do prowadzenia takiej działalności, oczywiście niezbędne jest korzystanie z wielu urządzeń, takich jak: rejestry, ewidencje i tym podobne, na podstawie których odbywa się przekazywanie określonej części składek do wybranych Funduszy²⁷.

Ponieważ nie wszystkie zobowiązane do tego ustawowo osoby dokonują wyboru OFE, to czasem bierność niektórych ubezpieczonych zmusza ZUS do wykonania dodatkowych czynności na przykład losowania Funduszu dla osób, które same nie dokonały jego wyboru. Postawy takie mogą świadczyć nie tylko o braku zainteresowania własnymi środkami, ale przede wszystkim o bardzo niskim poziomie wiedzy i świadomości z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Warto zwrócić uwagę na fakt, iż od roku 2009 w ramach systemu kapitałowego podjęto pierwsze wypłaty okresowych emerytur kapitałowych dla kobiet, które są uczestnikami tego systemu. W ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych od 1999 roku jest zapis o utworzeniu nowych instytucji, to jest "zakładów emerytalnych"²⁸, które miały się zająć wypłatą emerytur kapitałowych. W rzeczywistości, ponieważ wspomniane instytucje nie zostały powołane, aktualnie wypłatą emerytur (wprawdzie dla niewielkiego grona osób uprawnionych) niezawodnie zajmuje się Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Doświadczenia z pierwszego półrocza wskazują, iż z powierzonych obowiązków Zakład wywiązuje się bez zastrzeżeń i, co istotne dla osób uprawnionych do okresowych emerytur kapitałowych, nie ponoszą one żadnych kosztów z tego tytułu. Jest to znacząca przewaga systemu repartycyjnego nad systemem kapitałowym. Powołanie do życia w przyszłości zakładów emerytalnych spowoduje, że osoba uprawniona do emerytury będzie zobowiązana do ponoszenia kosztów przekazywania określonej kwoty świadczenia.

ZUS w działalności pozaubezpieczeniowej

W trakcie dotychczasowego funkcjonowania Zakład sprawdzał się w różnych skomplikowanych, trudnych, a czasem i ekstremalnych warunkach, mając do dyspozycji wyłącznie określone i dostępne techniki wykonywania pracy. Doświadczenia w funkcjonowaniu przez dziesiątki lat, konieczność dostosowania się do zmieniającej się rzeczywistości w konsekwencji modyfikowania polityki społecznej, a także wykonywanie zadań o różnym poziomie trudności sprawia, iż to właśnie tej instytucji powierza się nowe zadania o szerokim zasięgu społecznym. W przeszłości do zadań pozaubezpieczeniowych wykonywanych przez ZUS należały: wypłata zasiłków rodzinnych, które w 1995 roku przestały być wypłacane jako świadczenia z ubezpieczenia społecznego i stały się świadczeniem socjalnym dla rodzin o najniższych dochodach pokrywanym z budżetu państwa²⁹, a także obsługa Funduszu Alimentacyjnego³⁰. Powierzenie Zakładowi obsługi Funduszu Alimentacyjnego wynikało przede wszystkim z faktu, że w 1975 roku - czyli w okresie wprowadzania Funduszu - był on jedyną sprawnie funkcjonująca instytucją, również w zakresie egzekwowania zobowiązań³¹ od dłużników Funduszu. Świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego nie miały ani charakteru ubezpieczeniowego, ani też świadczeń z pomocy społecznej, dlatego trudno było je przyporządkować do jakiejkolwiek instytucji.

Kolejne świadczenie o charakterze pozaubezpieczeniowym, do którego prawo ustala i wypłaca je ZUS to renta socjalna³², która jako świadczenie dla osób uprawnionych występuje od 1996 roku i wówczas była realizowana przez miejskie i gminne ośrodki pomocy społecznej. Głównym argumentem za przekazaniem tych świadczeń do realizacji przez Zakład była kwestia dotycząca świadczeniobiorców: "aby otrzymywane przez nich świadczenie nie było świadczeniem z pomocy społecznej, a świadczeniem wypłacanym przez organy ubezpieczenia społecznego"³³ oraz to, że "instytucja jaką jest ZUS, która wypłaca rocznie miliony świadczeń i posiada do tego właściwe oprzyrządowanie oraz system informacyjny, będzie w stanie sprawniej obsłużyć klienta, zapewniając terminową realizację świadczeń"³⁴.

Z dniem 1 sierpnia 2004 roku Zakład przejął zadania związane z przyznawaniem i wypłatą świadczeń przedemerytalnych, a także zasiłków przedemerytalnych, które są świadczeniami "wygasającymi". O prawie do świadczenia przedemerytalnego decyduje spełnienie określonych wymogów przez osobę, która ma status "bezrobotnego". W zakresie tych świadczeń w okresie wcześniejszym prowadzona była współpraca z powiatowymi urzędami pracy, które przekazywały do oddziałów Zakładu dokumentację umożliwiające przyznanie świadczenia przedemerytalnego i następnie podejmowały wypłatę świadczenia. Z uzasadnienia do projektu ustawy wynika, iż "zasiłki i świadczenia przedemerytalne są formą osłony socjalnej dla osób z długoletnim stażem pracy tracących zatrudnienie - bardziej przypominające emerytury pomostowe niż czasowe wsparcie finansowe w przerwie między zatrudnieniem"³⁵. W aktualnych regulacjach, po spełnieniu wymaganych przesłanek, ustalenie prawa i wypłatę realizuje Zakład.

Współpraca z innymi instytucjami

Zmiana ustroju gospodarczego doprowadziła do powstania nowych ryzyk jakimi były ryzyko utraty pracy oraz ryzyko niewypłacalności pracodawców³⁶. Od wielu lat instytucja ubezpieczeniowa wykonuje dodatkowe zadania obejmujące pobór składek na ubezpieczenie od bezrobocia, z tytułu niewypłacalności pracodawcy, a także na ubezpieczenie zdrowotne, które stanowią dodatkowe obciążenie. Obowiązki Zakładu w tym zakresie obejmują między innymi: gromadzenie składek, przymusowe dochodzenie w przypadku zalegania z opłacaniem składek, korektę dokumentów rozliczeniowych i wiele innych czynności związanych z tymi zadaniami. Początkowo wykonywane one były nieodpłatnie, natomiast od 1 marca 1996 roku koszty związane z prowadzenia ubezpieczenia na wypadek bezrobocia pokrywa w wysokości 0,5 procent Fundusz Pracy, od 2002 roku z tytułu niewypłacalności pracodawcy z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych Zakład uzyskuje znikome przychody (0,5 procent), w przypadku ubezpieczeń zdrowotnych koszt poboru składki (od 1999 roku to 0,5 procent a obecnie 0,25 procent) ponosi Narodowy Fundusz Zdrowia. Warto jednak zwrócić uwagę na przychody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tego tytułu, które w stosunku do wykonywanych czynności i obowiązków nie są zbyt duże i z całą pewnością nie pokrywają rzeczywistych kosztów, które ponosi Zakład, realizując zadania na rzecz innych funduszy.

Warto docenić osiągnięcia Zakładu na arenie międzynarodowej. ZUS jest jednym z założycieli Międzynarodowego Stowarzyszenia Zabezpieczenia Społecznego, które powstało 4 października 1927 roku w Brukseli i w którego pracach nadal czynnie uczestniczy. Od wielu lat organizuje lub współorganizuje seminaria i konferencje z zakresu problemów ubezpieczeń, zmian organizacyjnych czy reform w zakresie ubezpieczeń i ich skutków.

Kształtowanie opinii o Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych

Opinie o działalności Zakładu pochodzą z różnych środowisk i zazwyczaj nie są ani obiektywne, ani sprawiedliwe, bowiem wiele osób postrzega nadal tę instytucję przez pryzmat indywidualnych i jednostkowych spraw. Niekorzystna decyzja w jednej sprawie skutkuje powielaniem negatywnej opinii, bo nikt nie interesuje się powodami odmowy.

Innym problemem jest to, że wiele osób oraz instytucji oczekuje od Zakładu szybkiej reakcji w zakresie zmian legislacyjnych, a takich kompetencji Zakład przecież nie posiada. Świadczy to o całkowitym braku znajomości podstawowych zagadnień i znikomej wiedzy o ubezpieczeniach.

Chcąc wyrobić sobie pogląd na jakość pracy ZUS, warto zapoznać się ze sprawozdaniami instytucji, do których mogą docierać skargi niezadowolonych klientów, na przykład Rzecznika Ubezpieczonych. Porównując zatem ilość spraw załatwianych przez instytucję ubezpieczeniową, co liczyć trzeba w milionach, bowiem tyle osób w każdym miesiącu ma pośredni lub bezpośredni kontakt z ZUS, trzeba podkreślić, że liczba skarg jest naprawdę śladowa³⁷.

Dla każdej instytucji zasadnicze znaczenie ma kapitał ludzki. Zakład to także pracodawca, który w przeszłości zatrudniał przede wszystkim kobiety. Dziś rynek pracy jest inny, a więc i w gronie zatrudnionych proporcje te musiały ulec zmianom. Pozytywnym wynikiem zmian jest także to, że prawie 48 procent zatrudnionych stanowią osoby z wyższym wykształceniem, a ponadto obniża się wskaźnik fluktuacji w zatrudnieniu, następuje stabilizacja kadry, co dobrze rokuje przede wszystkim dla klientów ZUS.

Można zatem stwierdzić, mając na względzie liczbę osób obsługiwanych przez Zakład, że jest on jednym z najważniejszych podmiotów polityki społecznej, którego istotnymi atutami są: wieloletnie doświadczenie, stałe doskonalenie technik pracy, wysoki poziom obsługi klientów oraz współpraca ze wszystkimi instytucjami polityki społecznej. Instytucje te powinny jednak dysponować szerszym zakresem wiedzy z dziedziny ubezpieczeń społecznych po to, aby zadania realizowane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych przy ich współudziale były dla wszystkich osób korzystających z zabezpieczenia społecznego efektywne, a w ten sposób spełnione będą ustalone strategie i cele polityki społecznej.

Małgorzata Olszewska
Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania, Łódź

Tekst ukaże się w nr. 10 miesięcznika "Ubezpieczenia społeczne. Teoria i praktyka".

---

¹ Dz.U. nr 51, poz. 396
² J. Wratny, Organizacja ubezpieczeń społecznych, [w:] Rozwój ubezpieczeń społecznych w Polsce, pod red. Cz. Jackowiaka, Wrocław 1991, s. 62.
³ Dz.U. nr 95, poz. 885
⁴ Z. Landau, Podstawowe kierunki rozwoju ubezpieczeń społecznych, [w:] Rozwój., s. 39
⁵ Art. 7 ustawy z dnia 21listopada 1986 roku o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych.
⁶ Art. 66 ustawy o sus.
⁷ K. Rzeczkowski, Idee przewodnie ubezpieczeń społecznych, Instytut Spraw Społecznych, Warszawa 1936, s. 12.
⁸ Art. 1 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 roku o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. nr 30 poz. 116) - Powszechne zaopatrzenie emerytalne stanowi system obowiązkowego zabezpieczenia pracowników i ich rodzin. Powszechne zaopatrzenie emerytalne jest realizowane z funduszów państwowych, tworzonych ze składek opłacanych przez zakład pracy, bez jakichkolwiek potrąceń z wynagrodzenia pracownika.
⁹ Dz.U. nr 36, poz. 333.
¹⁰ Dz.U. nr 36, poz. 334.
¹¹ Cz. Jackowiak, Kierunki rozwoju ubezpieczeń społecznych, [w:] Rozwój., s. 222
¹² Dekret z dnia 2 lutego 1955 roku o przekazaniu wykonywania ubezpieczeń społecznych związkom zawodowym (Dz.U. nr 6, poz. 31).
¹³ Cz. Jackowiak, op. cit., s. 224.
¹⁴ J. Piotrowski, Zabezpieczenie społeczne. Problematyka i metody, Warszawa 1966, s. 28.
¹⁵ Dz.U. nr 42, poz. 202.
¹⁶ "Aleksandra Wiktorow, wiceminister odpowiedzialny w kierownictwie MIPS za sprawy ubezpieczeń społecznych, zwracała uwagę na to, że wzrost wydatków związany był przede wszystkim z rozwiązaniami pozasystemowymi". S. Golinowska, Polityka społeczna koncepcje - instytucje - koszty, Warszawa 2000, s. 55.
¹⁷ Art. 53. ust.2 ustawy z 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2007, nr 11, poz. 74 ze zm.).
¹⁸ D. Magierek, Podmioty polityki społecznej, [w:] Wprowadzenie do polityki społecznej, pod red. R. Gabryszak, D. Magierka, Warszawa 2009, s. 60.
¹⁹ W. Tarnowiecki, Polityka społeczna, Gdańsk 2008, s. 13.
²⁰ Sprawozdanie z działalności ZUS za rok 2008, maj 2008, s. 23.
²¹ A. Rajkiewicz, Świadczenia społeczne, [w:] Polityka społeczna. Materiały do studiowania, pod red. A. Rajkiewicza, J. Supińskiej, M. Księżopolskiego, Katowice 1998, s. 235.
²² Dz.U. z 1998 r. nr 137, poz. 887.
²³ S. Golimowska, Polityka..., s. 64.
²⁴ A. Wiktorow, W ZUS zawsze jest mnóstwo pracy, "Ubezpieczenia Społeczne", 2004, nr 6(15), s. 5.
²⁵ J. Auleytner, Polska polityka społeczna. Ciągłość i zmiany, Warszawa 2004, s. 230.
²⁶ Informacja o wynikach kontroli wykonania w 2008 roku budżetu państwa w części 73 ZUS oraz wykonania planu finansowego FUS, NIK, Departament Pracy, Spraw Socjalnych i Zdrowia, Warszawa maj 2009, s. 8.
²⁷ Według stanu na 26.06.2009 roku liczba członków OFE przekracza 14,1 mln osób,"Biuletyn Kwartalny. Rynek OFE" 2009. nr 2, Tabela nr 1.
²⁸ Art. 3 ust. 1, pkt. 3 ustawy o sus
²⁹ M. Księżpolski, Zabezpieczenie społeczne, [w:] Polityka społeczna. Materiały do studiowania, pod red. A. Rajkiewicza, J. Supińskiej, M. Księżopolskiego, Katowice 1998, s. 259.
³⁰ Ustawa z dnia 18 lipca 1974 roku o funduszu alimentacyjnym (Dz.U. 1991 nr 45, poz. 200).
³¹ H. Szurgacz, M. Zagrosik, Zakład Ubezpieczeń Społecznych w administracji socjalnej w Polsce, [w:] Problemy ubezpieczeń społecznych. W 70-lecie istnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, pod red. U. Jackowiak, A. Malaki, Wrocław 2004, s. 41.
³² Ustawa z dnia 27 czerwca 2003 roku o rencie socjalnej (Dz.U. nr 135, poz. 1268 ze zm.).
³³ Druk nr 1391 z dnia 12.02.2003 roku, projekt ustawy o rencie socjalnej z uzasadnieniem, s. 20.
³⁴ Tamże, s. 26.
³⁵ Druk nr 2420, pismo Prezesa Rady Ministrów z dnia 16.01.2004, RM 10-207-03 projekt ustawy o świadczeniach przedemerytalnych z uzasadnieniem, www.sejm.gov.pl s. 20.
³⁶ J. Auleytner, Polityka społeczna. Kierowanie ładem społecznym, Warszawa 2005, s. 138.
³⁷ Według Rzecznika Ubezpieczonych w roku 2008 wpłynęły 72 skargi na ZUS.