Poprzez nawiązanie stosunku pracy pracownik podlega prawom i obowiązkom, wynikającym zarówno z Kodeksu Pracy jak i przepisów szczególnych. Regulują one jego porządkową i materialną odpowiedzialność wobec pracodawcy, a także odpowiedzialność dyscyplinarną, odnoszącą się jedynie do wąskiej grupy docelowej.

Odpowiedzialność porządkowa pracownika dotyczy w szczególności nieprzestrzegania ustalonej organizacji i porządku pracy, przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów przeciwpożarowych, przyjętego sposobu potwierdzania przybycia i obecności w pracy oraz usprawiedliwiania nieobecności. Podstawą wymierzenia kary regulaminowej może więc być np. niewykonanie przez pracownika polecenia służbowego, za które pracodawca uprawniony jest do zastosowania kary upomnienia lub nagany.

Przy jej wymierzaniu istotny jest rodzaj naruszenia obowiązków pracowniczych, stopień winy pracownika i jego dotychczasowy stosunek do pracy. Ponadto, w przypadku nieprzestrzegania przez pracownika przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy lub przepisów przeciwpożarowych, opuszczenia pracy bez usprawiedliwienia, stawienia się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy, pracodawca może również stosować karę pieniężną w wysokości określonej w art. 108 § 3 Kodeksu Pracy.

Pracownik ma prawo do obrony

Potrzebujesz więcej firmowych porad? Chcesz rozwiać swoje wątpliwości? Wejdź na zakładkę Firma

W każdym wypadku przed nałożeniem kary konieczne jest wysłuchanie pracownika, a o jej wymierzeniu powinien on zostać powiadomiony pisemnie (odpis pisma składa się do akt pracownika). W ciągu 7 dni od dnia zawiadomienia o ukaraniu, pracownik ma prawo wnieść sprzeciw, na rozpatrzenie którego pracodawca ma 14 dni. Po tym terminie nieodrzucenie sprzeciwu uważane będzie za równoznaczne z jego uwzględnieniem.

Należy pamiętać że na odrzucenie sprzeciwu pracownikowi przysługuje wystąpienie do sądu pracy o uchylenie zastosowanej kary porządkowej. Zgodnie z Kodeksem Pracy, kara nie może być zastosowana po upływie 2 tygodni od powzięcia wiadomości o naruszeniu obowiązku pracowniczego i po upływie 3 miesięcy od dopuszczenia się tego naruszenia. Po roku nienagannej pracy karę uważa się za niebyłą, co skutkuje usunięciem danych o karze z akt pracownika.

Podstawę odpowiedzialności materialnej pracownika stanowi natomiast zawinione niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków pracowniczych, skutkujące powstaniem szkody po stronie pracodawcy. Pomiędzy działaniem pracownika a szkodą musi istnieć związek przyczynowy, które to przesłanki musi udowodnić pracodawca. O ile wysokość odszkodowania w przypadku nieumyślnej winy pracownika nie może przewyższać kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego mu w dniu wyrządzenia szkody, umyślne działanie skutkuje powstaniem obowiązku odszkodowawczego w pełnej wysokości.

Gdy zawini więcej niż kilku pracowników

W przypadku wyrządzenia szkody przez kilku pracowników z winy nieumyślnej, dla obliczenia odszkodowania uwzględnia się zarówno przyczynienie się do jej powstania jak i stopień winy, a jeśli jest to niemożliwe, odpowiadają oni w częściach równych. W przypadku natomiast wyrządzenia przez pracownika, przy wykonywaniu przez niego obowiązków pracowniczych, szkody osobie trzeciej - zobowiązany do naprawienia szkody jest wyłącznie pracodawca, a pracownik ponosi wobec niego odpowiedzialność regresową. Pracownik nie ponosi natomiast odpowiedzialności za ryzyko związane z działalnością pracodawcy oraz nie odpowiada za szkodę wynikłą w związku z tą działalnością, w szczególności z podjęciem nowego rodzaju produkcji.

Należy pamiętać o odpowiedzialności materialnej pracownika za mienie powierzone mu przez pracodawcę do zwrotu lub przeliczenia. W szczególności dotyczy to pieniędzy, papierów wartościowych lub kosztowności, narzędzi, instrumentów, środków ochrony indywidualnej, odzieży i obuwia roboczego. Odpowiada on za nie do pełnej wysokości, chyba że wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, tj. wskutek niezapełnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia.

W odróżnieniu od odpowiedzialności porządkowej, uregulowanej w Kodeksie Pracy, której podlegają wszyscy pracownicy nawiązując stosunek pracy, odpowiedzialność dyscyplinarna nie została uregulowana w jednym akcie prawnym. Obejmuje ona grupy zawodowe świadczące pracę na podstawie stosunku pracy z mianowania, tj. mianowani urzędnicy, mianowani nauczyciele, mianowani pracownicy służb, a także członkowie korporacji zawodowych.

Również odmiennie od regulacji kodeksowych nakładających na pracodawcę uprawnienia do oceny zachowania pracownika, odpowiedzialność dyscyplinarna podlega niezależnym od pracodawcy dwuinstancyjnym organom kolegialnym, którymi są komisje dyscyplinarne i odwoławcze. Odmienny jest również katalog kar, tryb ich orzekania i odwoływania się, które ze względu na specyfikę nie zostaną szczegółowo omówione.

Anna Dylewska, prawnik w kancelarii e|n|w|c