Wzorem innych kontynentalnych systemów prawnych, kodeksowa zasada odpowiedzialności kontraktowej polega na zobowiązaniu dłużnika do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że jest ono następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Z charakterystyki reżimu odpowiedzialności kontraktowej wynika, iż naczelną zasadą jest zasada winy, a więc bezprawne zachowanie dłużnika, polegające zarówno na niespełnieniu świadczenia, jak i wykonaniu go w sposób niezaspokajający interesu wierzyciela, wynikającego z treści zobowiązania ("nienależytego" wykonania), co w konsekwencji powoduje zaistnienie określonej szkody. Do okoliczności obciążających dłużnika zalicza się przede wszystkim niezachowanie należytej staranności, przyjętej w stosunkach danego rodzaju oraz przy uwzględnieniu jej zawodowego charakteru.

Należyta staranność dłużnika w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej oznacza staranność dostosowaną do działającej osoby, przedmiotu, jakiego działanie dotyczy oraz okoliczności w jakich działanie to następuje.

Dopuszczalność rozszerzenia okoliczności obciążających dłużnika została bezpośrednio wyrażona w art. 471 § 1 KC, zgodnie z którym, dłużnik może przez umowę przyjąć odpowiedzialność za niewykonanie lub za nienależyte wykonanie zobowiązania z powodu oznaczonych okoliczności, za które na mocy ustawy odpowiedzialności nie ponosi. Dowolność kształtowania tej odpowiedzialności wyznaczają ogólne granice swobody umów z art. 3531 KC, który stanowi, iż strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, pod warunkiem, że jego treść lub cel nie sprzeciwiają się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Mając na uwadze powyższe, przyjmuje się pełną dowolność kształtowania zakresu okoliczności obciążających dłużnika, aż do przyjęcia odpowiedzialności bezwzględnej typu gwarancyjnego, czy odpowiedzialności za cudze czyny. Należy jednak pamiętać, iż rozmiar ciążącego na dłużniku ryzyka odpowiedzialności nie może być określany w oderwaniu od treści konkretnego stosunku prawnego. Umowa powinna więc jednoznacznie wskazywać zakres okoliczności konkretnego przypadku. Ich określenie może nastąpić np. przez wyliczenie zamkniętego kręgu okoliczności zwalniających.

W takim wypadku wyjaśnienie winy dłużnika będzie zbędne. Jak wynika z orzecznictwa, w umowie można też wskazać, ze dłużnik ma odpowiadać za niewykonanie zobowiązania z powodu ściśle określonych okoliczności przypadkowych, a nawet za siłę wyższą. Zgodnie jednak ze stanowiskiem Sądu Najwyższego: ogólne stwierdzenie o odpowiedzialności „bez względu na przyczyny” nie jest wystarczające, przy czym dopuszczalne jest posłużenie się tylko granicznymi okolicznościami, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność, bez potrzeby ich wskazywania. W żadnym razie niedopuszczalne będzie przyjęcie przez dłużnika odpowiedzialności za okoliczności dotyczące wierzyciela. W odniesieniu natomiast do umowy z wieloma dłużnikami, umowne uregulowanie między nimi zakresu odpowiedzialności związanego z wykonywaniem zobowiązania nie będzie wiążące dla wierzyciela, który w tej umowie nie uczestniczył.

Anna Dylewska, prawnik w kancelarii e|n|w|c