Instytucja prawna kary umownej jest popularna w obrocie prawno-gospodarczym i stanowi instrument, po który szczególnie chętnie sięgają przedsiębiorcy regulując umownie wzajemne zobowiązania.

Kara umowna zdefiniowana jest w art. 483 oraz 484 kodeksu cywilnego. Umieszczenie klauzuli kary umownej w umowie zależy od woli stron. Strony mogą się bowiem umówić, iż naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego (i tylko takiego) nastąpi poprzez zapłatę określonej sumy pieniężnej. Kary umownej nie stosuje się do zobowiązań pieniężnych, ponieważ w ich przypadku sankcją za opóźnioną zapłatę są odsetki naliczane procentowo od kwoty zobowiązania. Natomiast nie uwzględnienie przez strony zapisu o karze umownej nie powoduje nieważności umowy, jest to zapis fakultatywny.

Podkreślić należy, że zapłata kary umownej zasadniczo nie zwalnia dłużnika z obowiązku spełnienia świadczenia głównego będącego przedmiotem umowy. Wyjątkiem jest tu sytuacja, gdy wierzyciel wyrazi zgodę na zwolnienie z zobowiązania poprzez zapłatę kary umownej.

W razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w ustalonej wcześniej wysokości bez względu na rzeczywistą wysokość poniesionej szkody. W przypadku gdyby strony chciały dopuścić żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość kary umownej konieczne byłoby wcześniejsze zastrzeżenie tego w umowie.

Dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej w dwóch przypadkach. Pierwszy dotyczy sytuacji, gdy wykonał już swoje zobowiązanie w znacznej części, a drugi, gdy kara umowna jest rażąco wysoka.

Kara umowna nazywana jest też niekiedy odszkodowaniem umownym. Wzmacnia ona pozycję wierzyciela i pełni funkcję dyscyplinującą wobec dłużnika. Jej zastrzeżenie w umowie jest o tyle korzystne dla wierzyciela, że nie musi on wykazywać istnienia szkody ani jej wysokości, co znacznie ułatwia dochodzenie kary umownej w ewentualnym postępowaniu sądowym. Należy jednak pamiętać, że w przypadku, gdyby zastrzeżona kara umowna była mniejsza niż rzeczywiście poniesiona szkoda, a wierzyciel nie zastrzegł w umowie prawa do żądania odszkodowania przenoszącego wysokość kary umownej, nie może on żądać takiego wyrównującego odszkodowania.

Decydując się na wpisanie kary umownej do umowy warto zastanowić się nad sposobem jej zdefiniowania. Najbezpieczniejszym, najprostszym i jednocześnie najczęściej stosowanym sposobem jest jej określenie przez podanie konkretnej kwoty pieniężnej. Zakwestionowanie wysokości tak zdefiniowanej kary umownej jest niezwykle trudne. Mniej polecanym rozwiązaniem jest ustalenie wartości kary umownej jako ułamek wartości rzeczy, praw lub innych aktywów majątkowych, których wartość może ulec zmianie wraz z upływem czasu. I tak na przykład określając wysokość kary umownej jako procent wartości akcji czy udziałów pojawi się problem z jaką datą należy je wyceniać. Wartość akcji może przecież ulegać diametralnym zmianom wraz z wahaniami indeksów na rynku papierów wartościowych. Prawna skuteczność tego typu ustaleń dotyczących kary umownej budzi również poważne zastrzeżenia w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Z tego powodu należy raczej wystrzegać się tego rodzaju zapisów w umowach.

Krystian Stanasiuk, LL.M., Aplikant radcowski w kancelarii e|n|w|c