Nie od dziś wiadomo, że bez pracy nie ma kołaczy. Jednak do upragnionego efektu daleka droga. Ważne, nie tylko, by praca paliła się w rękach, lecz także, by ręce były dobrze chronione. Zresztą nie tylko one, bo zdrowie i bezpieczeństwo pracownika jest znacznie cenniejsze niż nawet najlepszy rezultat jego działań.

Magdalena Szczygielska

Odpowiednie warunki pracy to nie przywilej pracownika, lecz obowiązek rzetelnego i odpowiedzialnego pracodawcy, działającego w zgodzie z Kodeksem Pracy, którego art. 2376 zobowiązuje pracodawcę do nieodpłatnego zapewnienia pracownikowi środków ochrony indywidualnej, zabezpieczających przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy, a zarazem spełniających wymagania dotyczące oceny zgodności, oraz informowania go o sposobach posługiwania się tymi środkami.

Dla zapewnienia właściwych warunków pracy, zgodnych z obowiązującymi normami, konieczna jest ocena stanu zagrożeń na danym stanowisku i śledzenie zmian w zakresie środowiska pracy – jego uciążliwości i szkodliwości, wywołanych czynnikami mechanicznymi, biologicznymi, chemicznymi, termicznymi i atmosferycznymi oraz hałasem, pyłami, promieniowaniem, drganiami.

Pracodawca powinien ustalić wartości stężeń i natężeń czynników zagrażających zdrowiu i bezpieczeństwu pracownika, a na podstawie uzyskanych wyników oszacować ryzyko zawodowe. Kolejnym krokiem jest wyposażenie pracownika w dostosowane do warunków pracy i indywidualnych potrzeb środki ochrony, które to działanie wpisuje się nie tylko w zalecaną profilaktykę i przeciwdziałanie następstwom istniejących zagrożeń, lecz także regulacje prawne w zakresie zasad doboru i stosowania środków ochrony indywidualnej, jakie określa Kodeks Pracy oraz Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej.

Na przekór statystykom

W 2007 roku przebadano 62,5 tys. jednostek zatrudniających łącznie 5 245,4 tys. osób, czyli około 47,5 proc. osób pracujących w gospodarce narodowej poza rolnictwem indywidualnym. Spośród tej grupy 594 tys. osób, czyli 11,3 proc. zatrudnionych, pracowało w warunkach zagrożenia. Rok wcześniej grupa ta stanowiła 11,6 proc. osób, co obrazuje, że postęp w zakresie przeciwdziałania szkodliwym czynnikom jest znikomy.

Największy poziom zagrożenia utrzymuje się w górnictwie. Wysokim wskaźnikiem odznaczało się też przetwórstwo przemysłowe, obejmujące wiele branż. Choć niektóre zagrożenia są eliminowane, to w ich miejsce pojawiają się nowe. Wprawdzie ile branż i dziedzin gospodarki, tyle typów zagrożeń, ale można ustalić dla nich wspólny mianownik. Niezależnie od tego, czy pracownik narażony jest na oddziaływanie hałasu, wdychanie pyłów czy zagrożenia związane z obsługą maszyn, dla wszystkich wskazana jest profilaktyka, której sprzymierzeńcem są środki ochrony indywidualnej.

Na podstawie zebranych w 2007 roku informacji dotyczących działań profilaktycznych związanych z oceną ryzyka zawodowego eliminację lub ograniczenie ryzyka ze względu na zastosowanie środków technicznych, organizacyjnych i ochrony indywidualnej stwierdzono na 287,6 spośród 665 tys. stanowisk pracy, na których pracowało 868,6 tys. osób. Brak danych na temat faktycznego wpływu środków ochrony indywidualnej na skuteczne przeciwdziałanie szkodliwym czynnikom z pewnością nie upoważnia, by pomijać lub umniejszać ich rolę. Przeciwnie, nie trzeba zestawienia danych obrazujących rzeczywistą skuteczność środków ochrony indywidualnej na stanowiskach pracy, by stwierdzić, że zastosowanie się do zaleceń BHP i zapewnienie pracownikom skutecznej ochrony w postaci właściwie dobranych środków ochrony wysokiej jakości, może zasadniczo wpłynąć na statystyki wypadków i urazów będących następstwem ich niezastosowania.

Według danych GUS w 2008 roku na 104 402 wydarzenia powodujące uraz 3076 jest rezultatem nieużywania sprzętu ochronnego. – Corocznie spośród wypadków badanych przez Państwową Inspekcję Pracy od 8 do 10 proc. jest związanych ze środkami ochrony indywidualnej – informuje Adam Pościk z Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Państwowego Instytutu Badawczego.

Truizmem jest stwierdzenie, że identyfikacja przyczyny niebezpiecznego zdarzenia i rozpoznanie zagrożeń procentuje, a profilaktyka ma przewagę nad łagodzeniem skutków, na co zwykle jest za późno. Jednak to właśnie podstawowa wiedza jest zbyt często bagatelizowana.

W drodze do efektywnej ochrony

Należy pamiętać, że na kompleksową ocenę efektywności środków ochrony indywidualnej składa się cała gama czynników, od właściwego doboru poczynając, a na prawidłowym użytkowaniu kończąc. Pomiędzy jest miejsce na jakość narzędzi stosowanych do ochrony pracownika, bo tylko ta sprawia, że ich zastosowanie jest zasadne.

Podstawą prawidłowego funkcjonowania środków ochrony indywidualnej w ramach zakładowego systemu ochrony pracy jest ich właściwy dobór w zależności od rodzaju i stopnia nasilenia rozpoznanego zagrożenia, następnie przeszkolenie pracowników w zakresie ich eksploatacji zgodnej z przeznaczeniem, a wreszcie prowadzony system monitoringu. Jednak nawet wtedy środki ochrony indywidualnej nie mogą stanowić jedynego elementu ochrony, bowiem w pełni skuteczna eliminacja zagrożeń jest możliwa jedynie wówczas, gdy środki ochrony indywidualnej funkcjonują jako jeden z elementów zintegrowanego systemu bezpieczeństwa pracy.

Zgodnie z normą PN-Z-08053:1998 środki ochrony indywidualnej dzielono na 9 grup pod względem konstrukcji oraz ich ogólnego przeznaczenia, czego wynikiem klasyfikacja obejmująca odzież ochronną, środki ochrony kończyn dolnych i górnych, sprzęt ochrony głowy, twarzy i oczu, słuchu, układu oddechowego, sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości oraz środki izolujące cały organizm. Norma ta została wycofana z Katalogu Polskich Norm w 2004 roku wskutek przyjęcia norm europejskich, ustępując Dyrektywie 89/686/EWG dotyczącej minimalnych wymagań stawianych środkom ochrony indywidualnej. Ta z kolei wprowadza podział tych środków na trzy kategorie, segregując je pod względem przynależności do grupy ryzyka, przed którym chronią: najmniejszego (I), średniego (II) lub największego (III).

Tylko środki zgodne z tą dyrektywą mogą być wprowadzane do obrotu na terenie Unii. Oznacza to, że mają oznaczenie CE, a w przypadku II i III grupy producent jest w stanie przedłożyć deklarację zgodności WE. Środki ochrony indywidualnej tych kategorii przed rozpoczęciem produkcji seryjnej i wprowadzeniem do obrotu powinny być poddane ocenie typu WE, w ramach której jednostka notyfikowana stwierdza i zaświadcza, że dany środek ochrony indywidualnej spełnia wymagania dyrektywy 89/686/EWG. W przypadku wyrobów zakwalifikowanych do I kategorii producent sam dokonuje oceny zgodności wyrobów z wymaganiami dyrektywy 89/686/EWG. – Niestety często poziom ochrony zapewniany przez te wyroby bywa znacznie gorszy, co widać choćby na przykładzie rękawic chroniących przed zagrożeniami mechanicznymi, których skutki są powierzchowne – zauważa Adam Pościk, lecz jednocześnie dodaje: – Jednak również w tym przypadku właściwości ochronne wyrobów produkowanych przez krajowych producentów są lepsze niż w przypadku wyrobów importowanych z krajów Dalekiego Wschodu.

Dobór pod kontrolą

Ponieważ zdarza się, że pracownicy, uskarżając się na niedogodności, dobrowolnie rezygnują z zapewnionych przez pracodawcę środków ochrony, równie ważna co skuteczność powinna być ich wygoda i funkcjonalność. Zapewnienie odpowiednich parametrów ergonomicznych, jak choćby swoboda ruchów, lekkość odzieży czy przepuszczalność zastosowanych materiałów, przeciwdziała sytuacjom, gdzie pracownicy na własne ryzyko wyrzekają się ochrony.

Podsumowując, dobre środki ochrony to takie, które nie tylko spełniają normy i mają zastosowanie w danych warunkach, lecz nie wywołują przy tym dyskomfortu i nie stanowią przeszkody w wykonywaniu obowiązków. Ważna jest też innowacyjność produkcji i podążanie za nowymi osiągnięciami technologicznymi: – Ze względu na dużą konkurencję na rynku środków ochrony indywidualnej ich producenci zmuszeni są do ciągłego doskonalenia wprowadzanych na rynek wyrobów, które są produkowane z wykorzystaniem najnowszych osiągnięć techniki oraz materiałów, w tym nanotechnologii oraz materiałów aktywnych – mówi Pościk.

Pomoc w wyselekcjonowaniu spośród oznakowanych znakiem CE środków ochrony indywidualnej pod kątem charakteru danego stanowiska i grupy oraz nasilenia zagrożeń może stanowić komputerowy program doboru środków ochrony indywidualnej „Dobór”, będący narzędziem wspomagającym zarządzanie bezpieczeństwem pracy w przedsiębiorstwie, a w konsekwencji pozwalającym pozytywnie wpłynąć na statystyki wypadków i powikłań wywołanych warunkami pracy.

Ma to szczególne znaczenie, gdy weźmiemy pod uwagę fakt, że w polskich realiach środki ochrony indywidualnej w wielu zakładach pracy, zwłaszcza małych, są traktowane jako jedyne zabezpieczenie. – Może to prowadzić do przeceniania rzeczywistej ich skuteczności, a w konsekwencji do niepełnego zabezpieczenia lub tylko do jego pozorów. Potwierdzeniem tego zjawiska jest duża liczba zarejestrowanych przez Państwową Inspekcję Pracy wypadków przy pracy związanych ze środkami ochrony indywidualnej – przestrzega Adam Pościk.

Warto, by pracodawcy nie pozostawali obojętni na tego typu słowa i niepokojące statystyki wypadków przy pracy, a zatrudniony personel odpowiedzialnie podchodził do zapewnionych środków ochrony. Wówczas praca będzie nie tylko efektywna, lecz także bezpieczna, na czym powinno zależeć obu stronom.