Zmorą każdego przedsiębiorcy są sytuacje, w których po wykonaniu usługi bądź sprzedaży towaru, wystawieniu faktury, odprowadzeniu należnego podatku VAT oraz zaliczki na podatek dochodowy, nieuczciwy kontrahent odmawia zapłaty. Szansa na odzyskanie należności jest większa, jeśli tego typu ryzyko zostało wcześniej przewidziane w umowie i zabezpieczone odpowiednimi zapisami.

Wachlarz instytucji prawnych służących zabezpieczeniu transakcji handlowych od strony formalnej, mających na celu zmniejszenie ryzyka związanego z ewentualną, późniejszą egzekucją należności, jest dość szeroki.

Generalnie działania zmierzające do zabezpieczenia transakcji handlowych od strony formalnej należy podjąć na etapie poprzedzającym zawarcie umowy. Powinny one polegać, w szczególności na:

• uzyskaniu wglądu w aktualny odpis z właściwego rejestru (KRS, ewidencji działalności gospodarczej), w celu ustalenia osób uprawnionych do reprezentowania kontrahenta, a także informacji, czy w stosunku do kontrahenta nie toczy się postępowanie likwidacyjne, upadłościowe lub układowe;
• weryfikacji udzielonego przedstawicielowi kontrahenta pełnomocnictwa (jeśli transakcja ma być zawarta przez pełnomocnika) pod kątem tego, czy osoby udzielające takiego pełnomocnictwa są uprawnione do reprezentowania danego podmiotu;
• weryfikacji zakresu i formy udzielonego pełnomocnictwa;
• uzyskaniu od kontrahenta aktualnego zaświadczenia o braku zaległości podatkowych i składek na ubezpieczenie społeczne;
• uzyskaniu informacji o kontrahencie z Krajowego Rejestru Dłużników lub innej instytucji zajmującej się udostępnianiem takich informacji, np. Biura Informacji Gospodarczej,
• w przypadku gdy transakcja handlowa dotyczyć ma np. rzeczy ruchomych, a w szczególności pojazdów mechanicznych, uzyskanie informacji z Centralnej Informacji o Zastawach Rejestrowych, czy pojazd nie jest obciążony zastawem rejestrowym lub zastawem skarbowym;
• w przypadku gdy transakcja dotyczyć ma nieruchomości uzyskanie aktualnego odpisu z właściwej księgi wieczystej oraz rejestru gruntów.

Działania te umożliwiają przedsiębiorcy uzyskanie niezbędnej wiedzy o sytuacji formalno-prawnej kontrahenta, osobach uprawnionych do jego reprezentowania, a także informacji o jego sytuacji finansowej. Informacje te mogą okazać się niekiedy bardzo przydatne, gdyż już na wstępnym etapie negocjacji umożliwiają weryfikację potencjalnych kontrahentów i dają możliwość wycofania się z transakcji obarczonych znacznym ryzykiem. Czynności te nie tyle zabezpieczają wykonanie samej umowy, co mogą uchronić nas przed zawarciem takiej umowy, której w ogóle nie powinniśmy podpisywać.

Do innej grupy formalnych zabezpieczeń transakcji handlowych, które w przyszłości mogą okazać się przydatne na etapie postępowania egzekucyjnego, należy zaliczyć niektóre zapisy umowne. Chodzi tu generalnie o te postanowienia umów, które z jednej strony zwiększają pewność wykonania umowy przez kontrahenta, z drugiej zaś strony ułatwiają prowadzenie egzekucji. Do najczęściej stosowanych zapisów umownych zabezpieczających transakcje handlowe należy zaliczyć m.in.:

• postanowienia umowne przewidujące obowiązek wpłacenie prze kontrahenta zadatku;
• zapisy umowne przewidujące obowiązek wpłacenia przez stronę kaucji gwarancyjnej na zabezpieczenie jej zobowiązań umownych;
• zastrzeżenie na rzecz sprzedającego prawa własności rzeczy sprzedanej do czasu uiszczenia przez kontrahenta ceny;
• uzależnienie zawarcia umowy od złożenia przez kontrahenta zabezpieczenia w postaci weksla własnego lub weksla własnego poręczonego przez osobę trzecią;
• uzależnienie zawarcia umowy od uzyskania poręczenia wykonania zobowiązania kontrahenta przez osobę trzecią;
• uzależnienie zawarcia umowy od ustanowienia przez kontrahenta zabezpieczenia w postaci przewłaszczenia na zabezpieczenie rzeczy ruchomych (np. zapasów w magazynie, materiałów do produkcji, środków trwałych) należących do kontrahenta;
• uzależnienie zawarcia umowy od ustanowienia przez kontrahenta zabezpieczenia w postaci zastawu lub zastawu rejestrowego na rzeczach ruchomych lub prawach majątkowych należących do kontrahenta;
• uzależnienie zawarcia umowy od ustanowienia przez kontrahenta lub osobę trzecią zabezpieczenia w postaci hipoteki na nieruchomości lub spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu;
• uzależnienie zawarcia umowy od ustanowienia przez kontrahenta zabezpieczenia w postaci cesji przysługujących mu w stosunku do jego dłużnika wierzytelności;
• uzależnienie zawarcia umowy od przedstawienia przez kontrahenta gwarancji bankowej lub gwarancji dobrego wykonania kontraktu wystawionej przez instytucję bankową lub ubezpieczeniową;
• dobrowolne poddanie się przez kontrahenta egzekucji (zapłaty określonej kwoty lub wydania określonej rzeczy) na podstawie aktu notarialnego sporządzonego na podstawie art. 777. § 1. kodeksu postępowania cywilnego;
• uzależnienie zawarcia umowy od zabezpieczenie zapłaty ceny za eksportowany towar w formie akredytywy;
• ubezpieczenie kontraktu w instytucji ubezpieczeniowej oferującej usługi w zakresie ubezpieczenia transakcji handlowych.

Jak widać katalog instytucji umownych służących zabezpieczaniu transakcji handlowych jest znaczny. Nie oznacza to jednak, iż wszystkie te formy będą wykorzystywane w każdej umowie – inne formy zabezpieczeń stosowane będą bowiem w przypadku umów z naszymi stałymi kontrahentami, a inne w przypadku kontrahentów, z którymi transakcje zawierane są po raz pierwszy. Skorzystanie z tej czy innej formy zabezpieczenia zależy też w dużej mierze od kosztów ustanowienia danego zabezpieczenia i formalności z tym związanych, a co za tym idzie, czasu potrzebnego na uzyskanie konkretnego zabezpieczenia. Ustanowienie bowiem niektórych zabezpieczeń (np. hipoteki) wymaga wpisania tego prawa do księgi wieczystej.

Nie bez znaczenia jest też skala i charakter transakcji. Inne formy zabezpieczania stosowane będą w przypadku umowy najmu, inne w przypadku umowy o roboty budowlane, a jeszcze inne przy umowach leasingu czy umowach sprzedaży. O ile, w przypadku umowy najmu dość powszechnie stosowana jest bowiem instytucja tzw. kaucji gwarancyjnej czy gwarancji bankowej (podobnie jak przy umowach o roboty budowlane, gdzie gwarancja bankowa zastępowana jest niejednokrotnie gwarancją dobrego wykonania kontraktu), o tyle w przypadku umów leasingu pierwszoplanową rolę odgrywać będzie zabezpieczenie wekslowe i zastaw rejestrowy. Zaś w przypadku sprzedaży z odroczoną płatnością często stosuje się zastrzeżenie prawa własności rzeczy sprzedanej do czasu uiszczenia ceny. Pożyczki bądź kredyty zaciągane na zakup nieruchomości standardowo zabezpieczane są w postaci hipoteki na tej nieruchomości. Generalnie należy zatem stwierdzić, iż nie da się stworzyć jednej reguły mówiącej, jaki rodzaj zabezpieczeń umownych stosować w danym przypadku.

Niektóre zabezpieczenia pozwalają w ogóle uniknąć konieczności prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Widać to zwłaszcza w przypadku takich form zabezpieczeń, jak gwarancje bankowe czy gwarancji dobrego wykonania kontraktu. W tego typu przypadkach przedsiębiorca (beneficjent gwarancji) nie musi występować na drogę postępowania egzekucyjnego przeciwko swojemu kontrahentowi, a jedynie wzywa bank, który udzielił gwarancji, do spełnienia świadczenia. W przypadku gwarancji bankowej (a gwarancji bankowej bezwarunkowej i płatnej na pierwsze pisemne żądanie w szczególności) ryzyko ewentualnego nie wykonania zobowiązania przez kontrahenta przejmuje w całości bank wystawiający gwarancję.

Reasumując, można powiedzieć, że zabezpieczenia umowne transakcji handlowych mogą przekładać się na efektywność postępowania egzekucyjnego w następujący sposób:

• umożliwiają szybsze uzyskanie prawomocnego nakazu zapłaty i wszczęcie postępowania egzekucyjnego lub z samej swojej istoty stanowią tytuł egzekucyjny (weksle kontrahenta, oświadczenia o dobrowolnym poddaniu się egzekucji w trybie art. 777. § 1. kpc). Zabezpieczania te co prawda zapewniają szybsze uzyskania prawomocnego wyroku zasądzającego lub nakazującego wydanie rzeczy, ale nie zagwarantują przedsiębiorcy, iż egzekucja z majątku dłużnika będzie skuteczna i że jego roszczenia zostaną w całości zaspokojone;
• umożliwiają zaspokojenie się z określonych składników majątkowych dłużnika, niezależnie do tego, czyją staną się własnością z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi dłużnika (hipotekę na nieruchomości lub spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu, zastaw, w tym zastaw rejestrowy na rzeczach ruchomych lub prawach majątkowych przysługujących dłużnikowi oraz przewłaszczenie na zabezpieczenie);
• przenoszą odpowiedzialność za zobowiązania kontrahenta na osoby trzecie. Odpowiedzialność ta może mieć charakter odpowiedzialności solidarnej z dłużnikiem (w przypadku poręczyciela wekslowego lub poręczenia cywilnego), jak też odpowiedzialności samoistnej (gwarancja bankowa, gwarancja dobrego wykonania kontraktu, akredytywa bankowa, ubezpieczenie kontraktu). W przypadku tych zabezpieczeń krąg osób odpowiedzialnych za zobowiązania dłużnika albo ulega poszerzeniu albo zobowiązania te przejmują osoby trzecie, z reguły instytucje finansowe, które są gwarantem wykonania tych zobowiązań;
• stwarzają przedsiębiorcy bardziej dogodne warunki do zaspokojenia swoich roszczeń. Do tego typu zabezpieczeń umownych można zaliczyć np. wpłacaną przez kontrahenta kaucję gwarancyjną, zastrzeżenie na rzecz sprzedającego prawa własności rzeczy sprzedanej (lub prawa majątkowego) do czasu uiszczenia pełnej ceny, instytucję zadatku czy dokonanie przez dłużnika zabezpieczenia w postaci cesji wierzytelności.

/ Wojciech Ostrowski, Radca prawny, wspólnik Rachelski i Wspólnicy Kancelaria prawnicza