Jak według przepisów prawa wygląda odpowiedzialność za szkody spowodowane pojazdem służbowym?

Jednym z głośnych tematów debaty publicznej jest obecnie kwestia umożliwienia obciążenia wyższymi składkami ubezpieczeniowymi tych kierowców, którzy w trakcie jazdy pojazdem służbowym stali się sprawcami wypadków. Argumentem na poparcie tego stanowiska ma być fakt, że zdarzenia drogowe spowodowane przez kierowców pojazdów firmowych są proporcjonalnie znacząco wyższe niż w przypadku kierowców pojazdów prywatnych, co oznacza tym samym, iż prowadzenie samochodu służbowego plasuje jego kierowcę w grupie „podwyższonego ryzyka”.

Jest to stanowisko nie do końca uzasadnione i zawiera pewne uproszczenie. Z pewnością wśród kierowców pojazdów służbowych znajduje się pewna grupa osób, które zachowują „niższy poziom ostrożności” za kierownicą. Z drugiej strony nie sposób jednak nie zauważyć, że samochody służbowe zwykle pokonują o wiele dłuższe trasy, co tym samym znacznie zwiększa ryzyko, że taki pojazd będzie uczestniczył w zdarzeniu drogowym. Poza tym składka za ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego, w przypadku pojazdów służbowych, dość często skorelowana jest z przebiegiem szkodowym całej floty pojazdów wykorzystywanych przez danego przedsiębiorcę.

Odpowiedzialność cywilna

Zasadniczą cechą ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów jest obowiązek posiadania takiej polisy. Wynika on wprost z art. 4 pkt 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. z dnia 16 lipca 2003 r. Nr 124, poz. 1152 ze zm.).
Dodatkowo zauważyć należy, iż zgodnie z art. 25 wskazanej powyżej ustawy, ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych obejmuje zdarzenia powstałe nie tylko na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ale również na zasadzie wzajemności zdarzenia powstałe na terytorium państw, które są sygnatariuszami Jednolitego Porozumienia między Biurami Narodowymi – Regulaminu Wewnętrznego (tzw. Państwa Systemu „Zielonej Karty”).

Kto płaci za OC, a kto bierze odszkodowanie?

Obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych ciąży każdorazowo na posiadaczu pojazdu, którym w przeważającej ilości przypadków jest właściciel pojazdu. W sytuacji, gdy pojazd jest przedmiotem leasingu, dzierżawy lub najmu długoterminowego, można spotkać się z sytuacją, że polisa wykupiona zostaje przez właściciela pojazdu (np. firmę leasingową) bądź też bezpośrednio przez użytkownika (np. leasingobiorcę).

Ze względu na niższe koszty ubezpieczenia, częściej stosowany jest pierwszy z wymienionych wariantów, a koszty ubezpieczenia są przenoszone na użytkownika w ramach opłat leasingowych lub czynszowych. Niezależnie od wybranego modelu ubezpieczenia, w przypadku spowodowania zdarzenia drogowego, w którym poszkodowana zostaje osoba trzecia, zarówno kierowca pojazdu, jak i jego posiadacz podlegają ochronie.

Zgodnie z art. 34 ust. 1 ustawy z ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych przysługuje odszkodowanie, jeżeli posiadacz lub kierujący pojazdem mechanicznym są obowiązani do odszkodowania za wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu szkodę, której następstwem jest śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia bądź też utrata, zniszczenie lub uszkodzenie mienia. Dodatkowo art. 35 tejże ustawy precyzuje, iż ubezpieczeniem OC posiadaczy pojazdów mechanicznych jest objęta odpowiedzialność cywilna każdej osoby, która kierując pojazdem mechanicznym w okresie trwania odpowiedzialności ubezpieczeniowej, wyrządziła szkodę w związku z ruchem tego pojazdu.

Należy jednak pamiętać, iż kierowca pojazdu nie uniknie konsekwencji finansowych na przykład w sytuacji, gdy wyrządził szkodę umyślnie lub w stanie po użyciu alkoholu albo pod wpływem środków odurzających, substancji psychotropowych lub środków zastępczych w rozumieniu przepisów o przeciwdziałaniu narkomanii, lub też zbiegł z miejsca zdarzenia. W takich przypadkach, na podstawie art. 43 ustawy, zakładowi ubezpieczeń przysługuje prawo dochodzenia od kierującego pojazdem mechanicznym zwrotu wypłaconego odszkodowania.

Autocasco a OC

Należy zwrócić uwagę, iż ubezpieczenie OC dotyczy jedynie likwidacji szkody poniesionej przez osobę trzecią, nie obejmuje zaś restytucji mienia (pojazdu) przekazanego kierowcy przez pracodawcę. W przypadku szkody w pojeździe służbowym spowodowanej przez pracownika, jej likwidacja zwykle dokonywana jest z polisy ubezpieczenia autocasco. Ubezpieczenia autocasco charakteryzują się jednak tym, iż w zależności od warunków zawartej umowy, ubezpieczenie takie może zawierać liczne wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń, a nawet gdy już dojdzie do wypłaty odszkodowania, to każda wypłata powoduje zwykle stosowny wzrost składki ubezpieczeniowej w kolejnym okresie.

Odpowiedzialność materialna pracownika

W przypadku zaistnienia szkody w pojeździe służbowym, wystąpić mogą również sytuacje, gdy pracownik poniesie bezpośrednią odpowiedzialność materialną względem pracodawcy, na zasadach opisanych w ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (tekst jedn. Dz. U. z 1998 r., Nr 21 poz. 94 ze zm.). W kodeksie pracy uregulowane zostały dwa rodzaje odpowiedzialności materialnej pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy: na zasadach ogólnych albo za mienie powierzone. Warunkiem materialnej odpowiedzialności pracownika za służbowe auto jest prawidłowe powierzenie mu pojazdu przez pracodawcę. Przekazaniu powinno towarzyszyć sporządzenie protokołu zdawczo-odbiorczego oraz podpisanie umowy o indywidualnej odpowiedzialności materialnej za mienie powierzone, na podstawie art. 124-27 kodeksu pracy.

W takiej sytuacji, gdy mienie zostało pracownikowi powierzone z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się, odpowiada on za szkodę w mieniu w pełnej wysokości. W tego typu umowie powinny zostać jednoznacznie określone zasady korzystania z powierzonego pojazdu, na przykład dopuszczalny limit kilometrów oraz zasady postępowania w razie kolizji drogowej, będące zwykle powieleniem wymogów stawianych przez ubezpieczyciela czy firmę leasingową. Warto również określić, czy samochód może być wykorzystywany do celów służbowych i prywatnych, ponieważ jeżeli pracownik skorzystał z pojazdu firmowego w celach prywatnych wbrew woli pracodawcy, spoczywa na nim odpowiedzialność na zasadach ogólnych kodeksu cywilnego.

W sytuacji, gdy pojazd służbowy oddany jest pracownikowi bez zawierania odrębnej umowy o odpowiedzialności za mienie powierzone, pracownik odpowiada względem pracodawcy na zasadach ogólnych kodeksu pracy.
Zgodnie z art. 114 kodeksu pracy, odpowiedzialność ponosi pracownik, który wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych ze swej winy wyrządził pracodawcy szkodę. Na podstawie art. 119 kodeksu pracy odszkodowanie ustala się w wysokości wyrządzonej szkody, jednak nie może ono przewyższać kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody.

Poza tym, zgodnie z art. 115 kodeksu pracy, pracownik ponosi odpowiedzialność za szkodę w granicach rzeczywistej straty poniesionej przez pracodawcę i tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego wynikła szkoda. W takiej sytuacji nie ma możliwości obciążenia pracownika na przykład wartością wzrostu składki ubezpieczeniowej. Jedynie w sytuacji, gdy pracownik wyrządził szkodę z winy umyślnej (np. jazda pod wpływem alkoholu), zobowiązany jest do jej naprawienia w pełnej wysokości.

Warunki korzystania z pojazdu na piśmie

Podsumowując, można zauważyć, że w znakomitej większości przypadków pracownik, kierowca pojazdu służbowego, jest chroniony przed poniesieniem odpowiedzialności finansowej za szkodę związaną z ruchem pojazdu. Katalog sytuacji, w których na pracownika może spaść pełen ciężar odpowiedzialności, jest stosunkowo wąski, a ponadto w dużej części zależy on od zasad wykorzystania pojazdów służbowych określonych w przedsiębiorstwie.

Z całą pewnością można jednak powiedzieć, że wskazane jest, aby w każdej firmie udostępniającej swoim pracownikom środki transportu, jak najbardziej klarownie opisane zostały warunki wykorzystania pojazdów. Należyta precyzja w tym względzie pozwala, zarówno pracodawcy, jak i pracownikowi, dokonać prawidłowego oszacowania korzyści, zagrożeń i podziału odpowiedzialności.

Marcin Kopka, prawnik z kancelarii R. Olszewski, J. Tokarski i Wspólnicy Kancelaria Prawnicza Spółka Komandytowa