Miasta zawsze były magnesem dla utalentowanych ludzi. Wiadomo - w większej grupie łatwiej znaleźć z kimś wspólny język, znaleźć rynek na swoje zdolności, znaleźć wsparcie gdy brakuje chleba na kolację. Jednak miasto to nie tylko szansa na awans i ułożenie sobie życia. To też zagrożenie. Pokusa, której bardzo łatwo ulec i stracić pieniądze, szacunek do siebie i radość z życia. Przekonują nas o tym bohaterowie literaccy - warto przyjrzeć się ich losom, by nie wpaść w pułapkę.

Niedocenienie i poszukiwanie - Antek

Antek to tytułowy bohater opowiadania Bolesława Prusa. Jest to chłopiec urodzony w ubogiej rodzinie we wsi. Od dzieciństwa jest przyzwyczajony do pracy - zajmuje się wypasem świń. Jednak pasją Antka nie są śmiesznie kwiczące zwierzęta. Fascynują go wiatraki, a szerzej - technika i maszyny. Od chwili skonstruowania z drewna modelu wiatraka odkrywa w sobie pasję budowniczego: tworzy miniaturowe drewniane wiatraki, drabiny, studnie i chałupy. Zdolności Antka skłaniają rodziców do oddania go na naukę do szkoły gminnej, w której uczy się początków czytania, pisania i odporności na kary cielesne. Po pogorszeniu się sytuacji materialnej - na skutek śmierci ojca - Antek trafia do pracy u kowala. Dzięki swojemu talentowi szybko opanowuje sztukę kowalską, co wzbudza oczywistą zazdrość. Kowal odsuwa go zatem od pracy w kuźni do zajmowania się gospodarstwem. Jednak w końcu bieda wygania Antka w świat, by szukać godziwego zarobku i nauki jakiej na wsi nie mógł znaleźć.

Dzieje Antka to nie tylko opis punktu startu do kariery. To także opis sytuacji, w której pracownik nie wykorzystuje pełni swoich zdolności, w której jego inwencja jest tłamszona przez przełożonych zazdrosnych o własną karierę. Czasem diametralna zmiana jest jedynym rozwiązaniem - przy czym w roku 2011 nie musi ona oznaczać fizycznego przeniesienia się do innego miasta czy kraju, a jedynie zmianę branży lub stylu pracy.

Zmagania z rzeczywistością - AA i Abo Szmul

AA to jedna z dwóch postaci sztuki Sławomira Mrożka „Emigranci”. Jest to polski inteligent w wieku trzydziestu-kilku lat, dwukrotny rozwodnik, wyposażony w zewnętrzne akcesoria inteligenckości: okulary, początki łysiny, tweedowa marynarka. AA obchodzi Nowy Rok na emigracji, ale w biedzie - mieszka w piwnicy domu, adaptowanej na potrzeby mieszkalne w którymś z wielkich miast Europy Zachodniej. Jego współlokatorem jest XX, którym AA pogardza i zarazem darzy specyficznym współczuciem. XX to zwykle jedyny słuchacz monologów AA, który z pasją snuje rozważania o „niewolnictwie integralnym”, zarobkowaniu, wartościach i społeczno-ekonomicznym porządku świata. AA jednak nie oddaje się tematowi w sposób naukowy i bezstronny. Prowadzi raczej ze swym współlokatorem dziwną grę: usiłuje uruchomić w nim refleksję nad jego życiem, wzbudzając lęk, obnażając kompleksy, obrażając i poniżając go. Wysiłki AA spełzają jednak na niczym. Jego misja zmiany świata według własnego punktu widzenia omal nie powoduje zamachu na swoje życie. Ostatecznie AA wchodzi w Nowy Rok z poczuciem klęski i niemożności jakiejkolwiek odmiany.

Abo Szmul to narrator i bohater powieści Icyka Mangera „Księga raju, czyli Przedziwne żywota opisanie Szmula Aby Aberwo”. Wedle starej żydowskiej legendy, każdy człowiek przed urodzeniem przebywa w Raju jako aniołek. Jednak żadnemu ze śmiertelnych nie udaje się zachować w pamięci tego okresu: pożegnalny prztyczek w nos usuwa ze świadomości wszelki ślad po Raju. Dzięki chytrym zabiegom Szmulowi mimo wszystko udaje się uniknąć tego wymazania pamięci i kiedy pojawia się na ziemi jako nowo narodzone dziecko, postanawia podzielić się z ludźmi swoją wiedzą o Raju. Raj zdumiewająco przypomina Ziemię -aniołowie umieszczeni na jej niższych szczeblach muszą ciężko pracować, funkcjonują rozmaite zakłady produkcyjne i usługowe (są także szynki i gospody), życiem mieszkańców obok praktyk religijnych rządzą także motywy przyziemne, na porządku dziennym jest zawiść i rywalizacja, oszustwo i kradzież. Opowieść Szmula spotyka się z niedowierzaniem i zgorszeniem słuchaczy, prawowiernych Żydów. Zarzucają mu zmyślanie i mijanie się z prawdą, odrzucają jego słowa i jego samego.

Dzieje AA oraz Abo Szmula pokazują, że ludzie stawiają opór wobec prób zmiany rozumienia przez nich świata, przyjętych przyzwyczajeń i pomysłów na dalsze życie. Ani marchewka, ani kij nie są skuteczne na dłuższą metę. Może więc lepiej porzucić misjonarskie zacięcie i skupić się na własnym „przypadku”, mając nadzieję że czyny będą lepszą inspiracją niż słowa, choćby najprawdziwsze lub najbardziej płomienne?

Cel nie jest najważniejszy - Stanisław Wokulski i Peter Camenzind

Stanisław Wokulski to bohater książki „Lalka” Bolesława Prusa. Wokulski kiedyś miał marzenia o ambitnej pracy naukowej, rozpoczętych studiach i badaniach na Syberii, ale porzucił je w gonitwie za pieniędzmi. Pewnego dnia los sprawił mu niespodziankę - nadał sens jego dotychczasowym dążeniom do zamożności. Wokulski spotkał bowiem i żarliwie pokochał pannę Izabelę Łęcką. Od tej chwili Wokulski podejmuje wiele działań, mających go zbliżyć do rodziny Łęckich i Izabeli: grywa z ojcem Łęckim w pikietę i pozwala mu wygrywać drobne sumy, wykupuje zastawione przez szlachcica srebra i weksle Łęckiego. W celu polepszenia kondycji materialnej Łęckich kupuje nawet (anonimowo i przez podstawionych licytantów) ich kamienicę, grubo przepłacając jej faktyczną wartość. Historia kończy się boleśnie, gdy z rozmowy Izabeli i Starskiego - jednego z jej znajomych - prowadzonej w pociągu w obecności Wokulskiego (prowadzonej po angielsku, ale Wokulski już dawno opanował ten język), dowiaduje się on o niedawnych poufałościach erotycznych obojga kuzynów i uświadamia sobie prawdę o swojej beznadziejnej miłości. Zniechęcony do wszelkich działań, wycofuje się ze spółki handlowej, sprzedaje sklep i znika. Dalsze jego losy pozostają wielką niewiadomą.

Peter Camenzind to tytułowy bohater powieści Hermanna Hessego „Pe­ter Camenzind”. Jest to chłopski syn ze szwajcarskiej wioski górskiej Nimikon, wrażliwy i marzycielski, któremu udaje się zdobyć wykształcenie rzadko spotykane w jego sferze społecznej. Już w czasie nauki w gimnazjum podejmuje próby pisarskie. Po śmierci matki opuszcza dom rodzinny i rozpoczyna studia filologiczne w Zurychu. Obraca się w środowisku artystycznym, pod którego wpływem porzuca studia i utrzy­muje się z pracy dziennikarskiej. Jego twórczość zapewnia mu pozycję głośnego i uznanego pisarza, odbywa liczne podróże po całej Europie m.in. Włochy, Paryż, Berlin. Mimo tych licznych i niecodziennych doznań Camenzind coraz wyraźniej odczuwa zniechęcenie do ży­cia, depresję i melancholijne nastroje. Zrażony gwarem i blichtrem wielkich miast i ludzkim „targowiskiem próżności”, silniejsze wzruszenia przeżywa w kontakcie z przyrodą i prostymi ludźmi, których życie jest „serdeczniejsze, prawdziwsze i cnotliwsze”. Gdy zaprzyjaźnia się z rodziną pewnego stolarza, w przyjaźni z kalekim chłopcem uczy się pokory i miłości do drugiego człowieka. Powraca wreszcie do rodzin­nej wsi i w powszedniej egzystencji ludzkiej gromady odnajduje smak życia i uspokojenie.

Dzieje Wokulskiego pokazują jak zafiksowanie się na jednym osobistym celu - choćby uczciwym i pozytywnym i niekoniecznie związanym z życiem uczuciowym - może doprowadzić do wypaczenia tego celu i utraty pogody ducha. Z kolei dzieje Petera Camenzinda mogą uświadomić, że nigdy tak naprawdę nie wiemy jaki jest nasz cel w życiu - przynajmniej do momentu, w którym go osiągniemy.

Ludzkie losy są splątane, skomplikowane, pełne emocji, niespodziewanych zwrotów i dramatycznych zdarzeń. Czasem płyniemy z prądem upojeni nastrojem chwili, czasem poddajemy się zwątpieniu, a czasem rzucamy się w poszukiwaniu czegoś nowego. Nasze marzenia mogą dać nam siłę do pokonywania przeciwności, ale mogą też pociągnąć nas na dno. Antek, AA, Abo Szmul, Wokulski i Camenzind jako bohaterowie literaccy nie mieli wielkiego wyboru - ich życia pędziły ku określonemu końcowi, zgodnie z wolą wszechmocnych autorów. W prawdziwym życiu mamy możliwość zatrzymania się, oceny, zastanowienia i adaptacji. Warto z tego regularnie korzystać.

Jeśli masz ochotę na więcej inspiracji do refleksji nad swoim życiem, ambicjami, celami i wartościami, znajdziesz je w dziejach bohaterów przedstawionych w książce „1600 postaci literackich” Andrzeja Z. Makowieckiego (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011). Książka jest dostępna w cenie ze zniżką w e-księgarni www.ksiegarnia.pwn.pl. Wykorzystanie za wiedzą Wydawcy.

Mariusz Ludwiński dla Wydawnictwa Naukowego PWN